Wednesday, October 28, 2009

AFORISMA DIARIA [28-10-2009]

*)Keta tauk! Keta hakfodak! Matan moris, neon na’in! Ha’dia ó an atu sai funu-na’in naroman nian. Ne'e ka, belu!

ESPRESAUN POETIKA LXIII



Na’i, iha Ita-Boot nia liman ha’u hato’o tomak ha’u-nia klamar no isin-lolon oan ne’e. Iha ha’u-nia toba maka dukur furak, ha’u hakarak hakfodak beibeik—hodi rona Ita-Boot nia lia bisu-bisu ne’ebé matenek.

Wednesday, August 12, 2009

ESPRESAUN POETIKA LXII



MAMA NIA ORASAUN

Mama hamulak
Mama harohan,
“haraik tulun, haraik matak-malirin, haraik rahun di’ak”

Mama nia matan-been turu,
tanba ita oan
--
Agostu 2009

Tuesday, August 11, 2009

ESPRESAUN POETIKA LXI-2



*) IN MEMORIAM PAPA SEBASTIÃO MARUBI

papa nia tanis, papa nia hamnasa
naktabar metin iha ita baboton ita fuan talin

papa tanis sei la para
karik ita la hamutuk

papa hamnasa sei hotu
karik ita la buka malu
--
*)11 Agostu 2009 [ohin loron hakoi Papá nian, ne’ebé halo tinan 5, fulan 8 la’o hela ami ba mundu seluk]

ESPRESAUN POETIKA LXI



Laiha buat foun ida iha buat hotu-hotu, bainhira loro-matan sei sa’e iha lorosa’e, no monu iha loro-monu. Saida maka iha ne’e resiklajen de’it, ne’ebé sempre haklaken variedade aparénsia iha pasu tempu nian.

ESPRESAUN POETIKA LX



XANANA KO’ALIA, XANANA HAKILAR

ha’u-nia ulun imi sama tiha ona
ha’u-nia tilun imi sulan tiha ona
ha’u-nia matan imi taka tiha ona
ha’u-nia liman imi kesi tiha ona
ha’u-nia ain imi futu tiha ona

imi hakarak tan atu bobar ha’u-nia neon?
imi hakarak tan atu hakanek ha’u-nia fuan?

imi ba tuur iha fulan!
--
Agostu 2009

Friday, August 7, 2009

ENSAIU LITERARIU-7: NASIONALIZMU TIMOR-LESTE HATEKE HOSI NIA POETA SIRA-NIA HANOIN

*) NASIONALIZMU TIMOR-LESTE NIAN HATEKE HOSI NINIA POETA SIRA-
NIA HANOIN

(Ensaiu ne'ebe hato'o iha konferensia iha UNTL kona-ba "UNDERSTANDING TIMOR-LESTE" iha loron 2, fulan-Jullu, tinan 2009)

Hosi Abé Barreto Soares

“Poetry is existential communication”
Breyten Breytenbach

INTRODUSAUN

Kestaun nasionalizmu sempre sai nu’udar tópiku ida-ne’ebé interesante atu elabora no ko’alia, partikularmente iha rai hanesan Timor-Leste, ne’ebé hakat liutiha ona periodu kolonializmu iha tempu Portugál no Indonezia nia ukun.

Hanesan mós eskritór sira seluk iha kolonia Portugeza iha kontinente Áfrika ne’ebá, eskritór Timoroan sira mós hala’o knaar ida-ne’ebé signifikante tebetebes hodi sunu lakan sentimentu nasionalizmu entre sira-nia maluk patriota sira-nia leet durante funu ba libertasaun nasionál. Ezemplu konkretu ida maka ita bele foti hosi rai Angola maka ninia eskritór, António Agostinho Neto ne’ebé, “la’ós sai de’it nu’udar Angola nia Prezidente ba dahuluk maibé kontinua sai ninia poeta ne’ebé prominente liuhotu, ho nia obra sira publika iha lian oioin. Neto nia poezia sira lida ho luta atu hetan liberdade, no ninia poema sira balu transforma sai inu sira libertasaun nian.”

Ensaiu badak ida-ne’e tenta atu analiza no diskuti oituan kona-ba obra literária poeta prominente Timor-Leste nian na’in tolu: Fernando Sylvan, Francisco Borja da Costa no João Aparício, ne’ebé--oituan ka barak--ajuda tiha ona hodi forma konsiénsia nasionalizmu ema Timoroan nian iha pasadu resente ba istória kontemporánia Timor-Leste nian.

Ensaiu ne’e mós sei buka atu diskuti oituan liután kona-ba relevánsia obra literária poeta na’in tolu ne’e nian iha kontestu Timor-Leste ne’ebé livre no independente, no sira-nia vizaun ba Timor-Leste ne’ebé pásífiku no mós prósperu iha tempu ikusmai.

Fernando Sylvan: “....nem por um minuto me calarei”

Timoroan ida-ne’e la’ós koñesidu hanesan poeta de’it, maibé nia mós koñesidu hanesan prozadór no ensaísta ida. Nia naran loloos maka Abílio Leopoldo Motta-Ferreira. Nia moris iha Dili, Timor-Leste iha loron 26, fulan-Agostu, tinan 1917. Nia mate iha Cascais, Portugal iha loron 25, fulan-Dezembru, tinan 1993.

Tempu barak liu maka nia halo hotu iha Portugal. Wikipedia fó sai liután katak, apezarde “distánsia jeográfika entre Portugál no Timor-Leste, eskritór oan ida-ne’e kontinua nafatin hakerek kona-ba nia rai. Nia elabora kona-ba lenda, tradisaun no foklórika Timor nian iha nia obra sira. Nia mós, to’o ikus, koñesidu hanesan poeta boot ida lian Portugés nian, no nia sai mós prezidente ba Sosiedade Lian Portugés.”

Hosi livru “A Voz Fagueira de Oan Tímor” ita bele koñese kuaze obra poétika tomak Fernado Sylvan nian. Hosi livru ida-ne’e maka ita hetan poema balun, ne’ebé deskreve sentimentu forte espiritu nasionalizmu ema Timoroan nian.

Iha tinan 1971, tinan tolu molok Revolução dos Cravos akontese iha Portugal, Fernando Sylvan hahú fanun ona nia maluk sira kona-ba kestaun rasizmu.Tinan 1971 ne’e sai nu’udar tinan Internasionál kontra Rasizmu. Hanesan portavós ida povu kolonizadu nian hosi nasaun Terseiru Mundu, Fernando Sylvan espresa nia sentimentu profundu kona-ba asuntu ne’e liuhosi nia poema Mensajem do Terceiro Mundo. Hosi liña balu poema ne’e nian, nia marka nia pozisaun firme, hodi hananu,

“Não tenhas medo de confessar que me sugaste o sangue
E esgravataste chagas do meu corpo
E me tiraste o mar do peixe e o sal do mar
E a água pura e a terra boa
E levantaste a cruz contra os meus deuses
E me calaste nas palavras que eu pensava.
.............
Não tenhas medo de confessar o esforço
De silenciar os meus batuques
E de apagar as queimadas e as fogueiras
E desvendar os segredos e os mistérios
E destruir todos os meus jogos
E também os cantares dos meus avós.
.....
E eu sobrevivi
Para construir estradas e cidades a teu lado
E inventar fábricas e Ciência,
Que o mundo não pôde ser feito só por ti.”

Iha tinan 1981, hafoin tiha tinan neen Timor-Leste hetan invazaun no okupasaun hosi nia rai viziñu Indonézia, Fernando Sylvan mosu fali ona, hodi fó korajen ba maluk Timoroan sira atu luta kontra dominasaun estranjeira ne’e, atu to’o ikus hetan liberdade no pás. Nia lamenta mós ho Portugál nia reasaun maka la forte hasoru realidade ne’e. Poema Timor-Leste ne’ebé Fernando Sylvan hakerek ne’e, fó sai nia sasin, fó sai nia hakilar:

“Timor,
teu grito fretilin ecoará
com Portugal quieto
com Portugal calado
sem um acto de força a tua força
sem um gesto de orgulho ao teu orgulho
sem um nada de nada a tua História

Mas tu resistirás a Indonésia
e lutarás
e redesfraldarás a tua bandeira
e recantarás o teu hino
e reproclamarás a tua independência

E na liberdade das tuas liberdades
terás a justiça da tua justiça
e no amor do teu amor
terás a paz da tua paz......”

Fernando Sylvan iha vizaun katak, sedu ka tarde, funu Timor-Leste nian hasoru Indonézia atu hetan pás no liberdade, sei to’o nia rohan. Nia fiar katak, to’o ikus Timoroan sira sei ku’u duni ai-fuan ukun rasik an nian. Vizaun ida-ne’e partilla ho momós hosi líder Timor-Leste nian iha estranjeiru, José Ramos-Horta (Prezidente Repúblika atuál Timor-Leste nian) bainhira nia hala’o luta diplomátika iha tinan barak nia laran. Hosi Ramos-Horta nia livru, “Funu: The Unfinished Saga of East Timor”, ita mós bele hetan poema ki’ikoan ida Fernando Sylvan nian kona-ba funu, mak laiha títulu, ne’ebé nia sita:

“Funu, guerra. –A guerra
há-de terminar
a sorrir amor.

Semente a partir-se
tem seu fim na flor.”

Espiritu Mauberismu ne’ebé iha tinan barak haburas no promove hosi Fretilin iha luta ba libertasaun nasionál Timor-Leste nian, inspira “homen das letras” ida hanesan Fernando Sylvan. Liuhosi poema Manifesto Maubere, Fernando Sylvan hakarak haforsa liután determinasaun povu Timor-Leste, povu Maubere nian atu afirma nia identidade rasik. Maluk Timoroan barak iha rai estranjeiru, liuliu iha Portugál ne’ebá, kostume uza poema ne’e iha sira-nia atuasaun kulturál, hanesan omenajen ba lia-na’in ida-ne’e.

MANIFESTO MAUBERE

A cultura é a memória
de um povo que não morre!

A acção é a história
de um povo que não morre!

Ouviram?
Ouviram bem?

A vida é a liberdade
de um povo que não morre!

A independência é a vontade
de um povo que não morre!

Ouviram?
Ouviram bem?

A justiça é a oferta
de um povo que não morre!

A luta é a descoberta
de um povo que não morre!

Ouviram?
Ouviram bem?

Nicolau dos Reis Lobato, líder Timoroan nian ne’ebé mate iha kombate iha ai-laran, iha tinan 1978, laiha dúvida katak, halo Timoroan sira nia morál atu luta ba ukun rasik an sai nakdoko tebes. Fernando Sylvan tenta atu hamoris filafali espiritu luta nian, hodi deskreve Nicolau Lobato nia grandeza, ne’ebé sei kontinua moris no eziste iha Timoroan sira-nia fuan no laran. Poema Vozes Mauberes tuirmai haktuir sentimentu klean ida-ne’e:

VOZES MAUBERES

Uma criança chama:
-Presidente Nicolau Lobato!

Outras crianças chamam:
-Presidente Nicolau Lobato!

Vamos responder-lhes com as vozes dele:
-Presente!
-Presente!

Hanesan omenajen kmanek ida ba Xanana Gusmão (Primeiru Ministru atuál Timor-Leste nian), ne’ebé uluk iha ai-laran sai nu’udar lider prominente rezisténsia nian, Fernando Sylvan hananu iha nia poema tuirmai. Nia uza metafora manu aman atu deskreve funu-na’in, no tara hanesan kroat ka kilat. Maibé, iha nia poema ne’e, nia deskreve katak Xanana, hanesan manu-aman, la uza tara atu hafetu. Ne’e hatudu katak Xanana uza nia matenek, uza nia diplomasia atu manan nia funu-maluk sira.

Poema a Xanana Gusmão

Depois
(mas só depois)
os galos
lutarão sem lâminas

Poema ne’e mós hanesan esforsu ida hosi nia autór nian atu hatan no kompleta knananuk populár ema Timoroan nian, ne’ebe buras iha funu laran, hanesan deskreve tuirmai:

Manu aman Timor-Leste
Manu futu fatin
Lalika tau tara manu futu fatin

Iha seremónia sira bainhira selebra loron boot Timor-Leste nian, ema kostume hanoin filafali funu-na’in sira-ne’ebé mate iha funu laran--luta ba ukun rasik an, hodi halo “um minuto de silêncio”. Hanesan poeta ida-ne’ebé iha hanoin alternativu, Fernando Sylvan reaze hodi hatete iha liafuan poétika sira-tuirmai, hanesan aktu protestu nian ida:

“Pedem-me um minuto de silêncio pelos mortos mauberes
Respondo que nem por um minuto me calarei!”

Francisco Borja da Costa: “ ……Na ponta da minha baioneta/Marcarei na história a forma da minha libertação”

Lia na’in ida-ne’e koñesidu liu ho nia naran apalidu, Borja da Costa bainhira ita ko’alia kona-ba “Sé maka Sé” iha mundu literária Timor-Leste nian. Nia moris “iha Fatuberlihu, iha kosta sul Timor-Leste iha loron 14, fulan-Outubru, tinan 1946. Nia mate ho tinan 30 bainhira Timor-Leste hetan invazaun hosi tropa Indonézia iha loron 7, fulan-Dezembru. Tropás parakedista sira maka oho nia.

Borja da Costa iha nia observasaun di’ak ba kestaun diskriminasaun durante tempu ukun koloniál Portugés nian “bainhira nia tuir obrigasaun militar ba tropaz Portugés no haknaar iha Laclubar. Nia haree katak knaar militar ne’ebé nia hala’o nu’udar
“esperiensia di’ak”tanba nia hetan aten boot atu ko’alia hasoru diskriminasaun rasiál. Liutiha halo hotu knaar militár, nia fila fali ba knaar governu nian. Hosi nia pozisaun iha governu, nia bele observa prosesu sensura ne’ebé la’o iha ukun Portugés. Nia halo peskiza pesoál ba diskriminasaun hasoru ema Timor iha servisu fatin.”

Bainhira Revolucão dos Cravos mosu iha Lisboa iha loron 25, fulan-Abril, tinan 1974 Borja da Costa iha ona Portugal ne’ebá “hala’o estájiu iha “Diario de Noticias” “ Bainhira nia iha Lisboa, “nia haknaar no hela hamutuk ema Timor-Leste seluk iha Casa dos Timorenses, sentru ida ba nasionalista Timor-Leste iha liur. Tuir nia liafuan rasik, nia “politikamente hetan matenek” hosi ema Timor-Leste ne’ebé radikál”

Durante iha Portugal, Borja da Costa nia espiritu literáriu-revolusionáriu hakroat liután liuhosi nia leitura ba obra eskritór famozu sira.“Tuir nia, hakerek na’in ne’ebé iha influensia boot maka Bertold Brecht, Pablo Neruda, Maxim Gorky,”knaar Marxista” no poezia Mao Tsetung nian.”

Borja da Costa nu’udar lia-na’in ida ne’ebé “hakerek poezia iha forma klásika, iha lia-Tetum. Nia imajen sira ne’e hotu kona-ba buat murak sira Timor nian; foho tutun maka kleuk tun sa’e, manu sira iha knua laran, kona-ba mota sira ne’ebé fahe malu no hamutuk filafali ho laiha rohan laek.”

Borja da Costa hahú tenta atu fanun Timoroan sira hodi “loke matan didi’ak hodi haree realidade katak sira moris iha ukun koloniál nia okos” bainhira nia fila hikas tiha mai ona hosi Lisboa iha tinan 1974. Hamutuk ho nia maluk Abílio Araújo iha Fretilin ne’ebé nia rasik halo parte, sira “kria poezia no hananu ne’ebé fo sai hanoin nasaun povu Timor ne’ebé kleur tebes ona moris iha hanehan laran. Sira muda hananu tradisionál….Knaar ba dahuluk hosi rarosan ida-ne’e maka “Foho Ramelau” ne’ebé tuirmai hatene hanesan “hananu revolusaun” Fretilin nian..”

Foho Ramelau
…….
Tan sá timur ulun sudur uai-uain?
Tan sá timur oan ata uai-uain?

Hadeer rai-hun mutin ona lá!
Hadeer loron foun sa’e ona lá!

Loke matan loron foun to’o iha knuak
Loke matan loron foun iha ita rain

Hadeer kaer rasik kuda talin eh!
Hadeer ukun rasik ita rain eh!

Hosi knananuk Foho Ramelau Timoroan sira sinti katak sira tuba metin atu kaer rasik sira-nia destinu, sedu ka tarde.

Iha tinan barak nia laran, durante funu rezisténsia, knananuk ida-ne’e sunu lakan nafatin ema Timoroan sira-nia espiritu atu luta hodi hetan direitu ba auto-determinasaun. Iha vila laran Timor-Leste nian maka knananuk ne’e forsa okupante Indonézia sira bandu Timoroan sira atu labele kanta, maibé iha ai-laran no iha rai estranjeiru ne’ebé Timoroan sira iha ba, porezemplu hanesan Austrália no Portugál, knananuk ne’e ema kontinua rona nafatin.

Iha nasaun ne’ebé de’it iha mundu rai klaran ne’e sempre iha nia inu nasionál rasik. Borja da Costa kontribui nia obra “Pátria, Pátria” ba inu nasionál Timor-Leste nian. Bainhira independénsia Timor-Leste nian deklara iha loron 28, fulan-Novembru, tinan 1975 inu ne’e hananu ba dahuluk públikamente.

Hino Nacional

Pátria, pátria!
Timor-Leste, nossa Nação
Glória ao Povo e aos heróis
Da nossa Libertação.

Vencemos o colonialismo
Gritamos, abaixo o Imperialismo
Terra Livre, Povo livre
Não, não a exploração.
Avante unidos
Firmes e decididos
Na luta contra o Imperialismo
O inimigo dos Povos
Até a vitória final
Pelo caminho da Revolução

Pátria, pátria!
Timor-Leste, nossa Nação
Glória ao Povo e aos heróis
Da nossa Libertação.

Tinan atus ba atus, Portugál ukun Timor-Leste. Timor-Leste nia ema sira moris iha opresaun boot nia laran. Hafoin tiha prosesu dezkolonizasaun Timor-Leste nian ne’ebé, to’o ikus, la hamosu rezultadu di’ak iha tinan 1970 nia laran, Timor-Leste tenke obrigadu enfrenta invazaun no okupasaun Indonézia nian durante tinan 20 resin. Ema Timoroan sira sinti katak sira la sai na’in rasik ba sira-nia rain ho okupasaun ida-ne’e. Sira moris iha nakukun, sira moris laiha liberdade. Poema “O Rasto da Tua Passagem” tuirmai deskreve Borja da Costa nia revolta maka’as kontra asaun kolonializmu no forma libertasaun povu kolonizadu sira-nian. Ativista Timoroan sira iha Austrália konsege halo gravasaun ba deklamasaun poema ida-ne’e ho lian-Inglés no lian-Portugés no buka atu halo sirkulasaun gravasaun ida-ne’e iha Timor-Leste laran no iha Indonézia klandestinamente, durante tempu rezisténsia. Deklamasaun poema ida-ne’e ajuda kehe ahi espiritu nasionalizmu nian, liu-liu iha juventude Timoroan sira-nia fuan laran, ne’ebé frekuenta universidade sira iha Indonézia.

O Rasto da Tua Passagem

Silenciaste minha razão
Na razão das tuas leis
Sufocaste minha cultura
Na cultura da tua cultura
Abafaste minhas revoltas
Com a ponta da tua baioneta
Torturaste meu corpo
Nos grilhões do teu império
Subjugaste minha alma
Na fé da tua religião

Saqueaste
Assassinaste
Massacraste
Pilhaste

Minha terra, minha gente
Banhada em sangue
Escorragada, exangue

Barbaramente civilizaste na demagogia da tua grei
Brutalmente colonizaste na ambição da tua grandeza

Na ponta da tua baioneta
Assinalaste o rasto da tua passagem
Na ponta da minha baioneta

Marcarei na história a forma da minha
Libertação

João Aparício: “…….Timor, ó Terra minha,/És o meu nome!”

Laiha informasaun barak atu deskreve kona-ba poeta foin sa’e oan ida-ne’e. Haktuir ba situs-web Editora Caminho nian katak “João Aparício ne’e nu’udar poeta ida ne’ebé sai refujiadu iha Portugál. Iha tinan 1999 nia hala’o knaar hanesan aprezentadór ida ba Rádio Renanscença, Lisboa iha programa Timor, Sol Nascente, ne’ebé fó sai diariamente iha Timor-Leste. Nia públika tiha ona obra poétika iha livru ho títulu Versos Oprimidos ne’ebé nia uza naran pseudónimu Kay Shalay Rakmabean iha tinan 1995. Hafoin tiha iha tinan 1999, nia públika livru poezia ho títulu A Janela de Timor, no iha tinan 2000 nia publika tan livru poezia ida ho títulu Uma Casa e Duas Vacas.

Poema sira balu ne’ebé foti atu diskuti no analiza iha ensaiu ida-ne’e mai hosi livru A Janela de Timor. Lansamentu ba livru ne’e hala’o iha Lisboa, iha fulan-Abril, tinan 1999. Iha parte nia diskursu ba lansamentu ne’e, João Aparício afirma nia vizaun poétika hanesan tuirmai, “O sofrimento do Povo de Timor foi e continua a ser o alicerce da minha poesia. Não vivi em mim mesmo. Vivi a vida e alma dos meus irmãos
timorenses. Fui obrigado a reflectir mais cedo sobre o mundo e sobre o drama
da minha Pátria. Aquilo que escrevi é o que maioria do Povo de Timor pensa
e sente, desde que a tragédia se abateu sobre nos. É a sumula da
consciência de um Povo que está presente: a consciência do Povo de Timor. É pensar de modo novo o que foi dito e vivido pelos meus antepassados e pelas gerações de actualidade."

João Aparicio nia afirmasaun ne’ebé dekreve iha leten ne’e han malu loloos ho saida maka poeta Libanéz, Kahlil Gibran hatete kona-ba esensia poeta nian katak, “The poet is the mediator between the creative power and people” Hanesan poeta, João Aparício prenxe kritéria atu sai portavós ba nia povu nia moris, ne’ebé nakonu ho midar no moruk.

Poeta sira iha ne’ebé de’it kuaze iha karakterístiku hanesan. Siha iha domin boot ba sira-nia hun no abut moris nian. Hanesan raan Timor-Leste nian ida, João Aparício fó valór boot tebes ba nia rain doben, Timor-Leste nia ezisténsia. Nia apresia tebetebes panorama foho boot tolu: Ramelau, Matebian no Kabalaki nian, ne’ebé Timor-Leste iha. Kona-ba ida-ne’e, nia haktuir iha poema Meu Nome tuirmai:

Meu Nome

"Timor,
Imagem viva de Ramelau, Cablaqui e Matebian,
Tres almas gemeas, imortais e sagradas,
Loucas no combate e mansas no amor.

Timor, o Terra minha,
E's o meu nome! "

João Aparício haree Timor-Leste hanesan nia bersu moris nian, ne’ebé nia sempre hadomi. Timor-Leste hanesan nia klamar, hanesan Timoroan sira-nia klamar. Poema Timor-Leste deskreve sentimentu ida-ne’e:

Timor-Leste

És o meu berço natal,
Onde p’ra sempre Te amarei,
E onde sempre Te Espero!

Jamais voltarei a perder-Te..
P’ra que continues a ser
Alma minha, terra úbere.

Ahi-oan Timor-Leste nia luta ba ukun rasik kuaze atu mate mohu ona molok massakre Santa Cruz akontese, ne’ebé fanun mundu tomak nia konsiensia katak iha Timor-Leste iha buat ruma la’o la loos. Loron rua tiha hafoin massakre ne’e akontese, João Aparicio foti nia kaneta no buka atu hato’o nia sentimentu, no buka atu hato’o korajen ba povu Timor-Leste nian maka tama iha momentu lutu nasionál nia laran. Ho poema Timor-Pedra-de-Toque nia enkoraja nia maluk sira:

TIMOR—PEDRA-DE-TOQUE

Timor,
Pátria da ha’u-inan e dos aswain,
Está as escrever a Sua História
Com letras de sangue e de lágrimas,
Está a construir o Seu futuro
Com os cadáveres dos Seus filhos.
……
……
Timor,
Pátria de Xanana e dos jovens de Santa Cruz,
Continuará a bater os portões do mundo
Com a Sua mão cansada e ensanguentada;
Continuará a gritar para Portugal
Com a Sua voz de irmãos de séculos.

…………”

Xanana Gusmão ho nia karakterístiku revolusionáriu, ne’ebé Timoroan barak tuir nia hanesan sira-nia matan-dalan iha luta ba libertasaun nasionál inspira João Aparicio atu fó sai nia hanoin iha poema Xanana –Mito tuirmai:

XANANA-MITO

És o oan-mane-kmanek de todas as mães,
O maun Boot X dos nossos jovens,
O áman das crianças de Timor…

És a uma lulik dos velhos,
O lia-na’in dos sábios..
És o mito do povo de Timor-Leste.
…….”

Rezisténsia Timor-Leste nian tama fali iha faze nakadoko bainhira Xanana Gusmão tropa sira Indonézia nian kaer iha Dili iha loron 20, fulan-Novembru, tinan 1992. Timoroan sira laran taridu, laran susar, laran tanis tebes, konserteza. João Aparício hamrik filafali ho nia kaneta, dezafia Timor-Leste nia funu-maluk sira hodi dehan iha poema Xanana tuirmai,

XANANA

Caíste nas mãos do inimigo;
Em angústia e luto está
O coração do teu povo amado…
Quem te traiu, meu irmão?
Que te traiu?
…….
…..
Toda a ilha chora…
Todos os homens de boa vontade choram..
Até os túmulos dos heróis choram por ti…”

Relevansia Obra Poétika sira Iha Kontestu Timor-Leste nian iha Loron-Ohin no Loron- Aban

Timor-Leste oras ne’e moris iha ukun nia laran. Desde 20 Maiu, tinan 2002 Timor-Leste restaura hikas nia indepéndénsia. Timor-Leste tama ona iha komunidade internasionál nia leet hanesan nasaun livre, independente no soberanu. Hanesan mós ho nasaun sira seluk, Timor-Leste iha nia pasadu ne’ebé nia hakat liutiha ona, iha prezente maka oras ne’e la’o daudaun ho intensidade, no iha nia futuru maka sei mehi atu alkansa.

Atividade dezenvolvimentu nian hala’o iha aspetu hotu-hotu. Pergunta ida maka mosu: oinsá relevansia obra literária poeta Timoroan sira-nian iha aspetu dezenvolvimentu kulturál iha oras ne’e, no iha aban bain rua?

Obra poeta na’in tolu: Fernando Sylvan, Francisco Borja da Costa no João Aparício nian, sein dúvida iha knaar boot atu hamoris nafatin valór sosiál, polítika, no kulturál ne’ebé sira fiar ba Timor-Leste nia vida-moris hanesan nasaun soberanu ida iha mundu rai klaran.

Hanesan indivíduu ida, Fernando Sylvan mehi atu harii buat foun. Nia hakarak hadomi ema, idea no sasan sira. Nia iha serteza ba pás iha futuru. Mehi ida-ne’e bele partilla mós hosi nia maluk Timoroan sira, ne’ebé halo parte hanesan sidadaun sira mundu nian. Iha liña poema ida maka lahó títulu, nia hananu:

“…… Quero só ajudar a propor a outra vida/Quero só ser mais um a fazer novo mundo.
Tenho de amar pessoas e coisas e ideias.
Tenho de ter certezas na paz do futuro.”

Labarik sira nu’udar futuru nasaun nian ne’ebé sei kontinua luta foun ida mundu modernu nian kontra buat sira maka hanesan: kiak, hamlaha, analfabetizmu, n.s.t.. Nia husu ba labarik sira atu hadeer ona:

Acorda
Meu filho
Acorda..
Não podes
Dormir sonhar:
Guerrilheiro tens de ser
Que o povo
Tem de lutar!

Valór unidade nu’udar valór klasiku ne’ebé sei kontinua relevante iha prosesu harii nasaun. Lia fuan cliché dehan, “A união faz a força” kontinua sai matan-dalan ida-ne’ebé bele konsolida vida nasaun nian. Unidade nasionál Timor-Leste nian maka metin sei lori Timor-Leste atu alkansa estabilidade iha oras ne’e no aban bairua. Borja da Costa, dezde tinan 1974, halo tiha ona apelu ba Timoroan sira atu hamutuk. Poema Kdadalak espresa nia vizaun poétiku:

Kdadalak

Kdadalak suli mutuk fila ué inan
Ué inan tan malu sá ben ta’han

Nanu’u timur oan sei hamutuk
Hamutuk atu tahan anin sut taci
………
KDADALAK SULI MUTUK FILA UÉ INAN
TIMUR OAN HAMUTUK TANE ITA RAIN

Iha mundu ohin loron, tenke halakon opresaun iha forma oioin. Iha Timor-Leste ne’ebé livre no independente, tenke iha mudansa mentalidade ba nia ema sira. Poema Povu Maubere Sei La Sai Atan ba Ema Ida kontinua fó hanoin Timoroan sira kona-ba buat sira-ne’e:

“…..
Ita tenke hamosu
Moris foun ida
Atu haluha tiha
Katak povu ne’e sei sai atan
….
Ita tenke hamosu
Ema foun ida
Husi rai ne’ebé ita hamrik ba ne’e

Ita tenke harahun
Tauk no todan
Opresaun koloniál”

Hanesan mós Fernando Sylvan hananu iha nia poema Manifesto Povo Maubere, atu marka identidade kulturál Timoroan sira-nia rasik, Borja da Costa mós hakarak Timoroan labele tan sai atan ba ema ida iha oras-ne’e, bainhira sira goza namanas sira-nia ukun-an:

ITA TENKE HAKILAR HO LIAN MAKAS TEBES
KATAK POVU TIMOR
POVU MAUBERE
LA SAI ATAN
BA EMA IDA

Funu-na’in sira-nia luta iha pasadu atu ukun rasik an la saugati. Sira-nia rezultadu luta nian maka ohin loron Timoroan sira hetan ona liberdade, maka sira hein iha tinan barak.
Nu’udar nasaun ida, nudar povu, Timoroan sira labele haluha sira-nia aswain sira. Borja da Costa fó hanoin Timoroan sira atu hamutuk ho nia iha “Um Minuto de Silêncio” hanoin hikas aswain sira-nia knaar:

“….Hakmatek ba,
Imi-nia hakmatek, ita-nia hakmatek
BA MINUTU IDA
Oras atu hakmatek
Ba hakmatek tempu nian
Ba moris nian
Ba ema hirak be saran an

BA RAIN
BA NASAUN
BA POVU
BA
ITA-NIA LIBERTASAUN
HAKMATE BA-MINUTU IDA ATU HAKMATEK

Dezde tinan 1976, João Aparício hakarak mós konvida maluk Timoroan sira, bainhira moris ona iha ukun-an nia laran, atu simplesmente moris ho hakmatek, lakohi iha funu, no hakarak kabun bosu:

MINHA PAZ

Sou rouxinhol do Oriente,
Alma de rosas…

Não querro guerra
Porque me rouba a paz

Quero mais arroz
E uma simples guitarra

LIAFUAN IKUS

Hanesan mós povu iha rai ne’ebé de’it atu bele sobrevive iha aspetu hotu-hotu, ema Timoroan sira tenke, hamutuk ho nia poeta sira, halo beibeik reflesaun: hateke ba pasadu hanesan lisaun boot atu aprende, moris iha prezente ho fuan no laran tomak, no hein atu hakoak loron-aban ho laran ksolok no kmanek. Atu reforsa kompromisu ida-ne’e, Kahlil Gibran hakerek tiha ona katak, “But if in your thought you must measure time into seasons, let each season encircle all the other seasons, and let today embrace the past with remembrance and the future with longing.”

Referénsia:

APARICÍCO, João—A Janela de Timor, Editorial Caminho, Lisboa, 1999

BREYTENBACH, Breyten --End Papers, McGraw-Hill, 1987

CAMÕES--- Revista de Letras e Culturas Lusófonas, Julho-Setembro, 2001

EVANS, Boddy Alistair-- Internet (About.Com), “Biography: Antonio Agostinho Neto

FERRIS, Anthony—Spiritual Sayings of Kahlil Gibran, New York, 1962

INSTITUISAUN SAHE BA LIBERTASAUN--Poezia Borja da Costa iha Luta
Hasoru Kolonializmu, Dili, 2005

GIBRAN, Kahlil – The Greatest Works, Jaico Publishing House, Mumbai, 2003

JOLLIFE, Jill—EAST TIMOR Nationalism & Colonialism, Queensland, 1978

SYLVAN, Fernando—A Voz Fagueira de Oan Timor, Colibri, Lisboa, 1993

AFORISMA DIARIA [7-8-2009]

*) Haraik an, la’ós sai ata ba ema ida. Haraik an katak hakru’uk hanesan haree; hakru’uk liután bainhira fulin tebar loos.

*) Karik ita la refleta beibeik ba fenomena natureza nia lala’ok, ita tinan bai loro sei halo bebeik azineira.

*)Karik ó ne’e ema hakat tasi, ó la fiar filozofia lisan rai Lafaek nian, ne’e la saída. Maibé, karik ó raan kahur, ó la fiar buat ne’e, entaun maka ó sei tata rai. Ó sei monu tidin kidun, no sei la hadeer filafali. Sá tan maka ó ida be raan nanis nian kedas ne’e maka la fiar, entaun ita hotu sei tata rai. Bainhira ita tata rai ona maka ó foin hakfodak, maibé liutiha ona.

ESPRESAUN POETIKA- LIX



ALMA MAUBERE

Alma mama malus
Alma nata bua
Alma lambe ahu
Tuba nia ain metin
Alma rai ida-ne’e nia na’in

O keta doko, o keta sama, o keta sunu
--
Agostu 2009

Tuesday, July 28, 2009

ESPRESAUN POETIKA LVIII



ha’u-nia kakutak, ha’u-nia fuan, ha’u-nia neon hanesan mós tudik, sei la kroat bainhira la kadi.

AFORISMA DIARIA [28-7-2009]

*) Karik ita hotu-hotu maka ulun fatuk moruk, entaun dame no armonia sei laiha. Tensaun sei kontinua mosu, no domina ita-nia fuan no neon. Ita kala sei haree malu matan la moos. Ita kala sei haree malu hanesan busa no asu.

*) Ita tauk tanba ita isin-kanek. Ita tauk tanba ita halo buat ruma la loos ona. Ita tauk tanba lia-loos ita la fó sai.

*) Ha’u-nia nonok hanesan ha’u-nia protestu boot ida. Ha’u nonok, keta dehan ha’u beik. Ha’u nonok, keta dehan ha’u tauk.

Saturday, July 25, 2009

ESPRESAIUN POETIKA LVII



Hamutuk ita futu tali domin halo metin, hodi nune’e ita sei la nakdoko maski anin boot huu ita maka’as.

Friday, July 24, 2009

ESPRESAUN POETIKA LVI


Iha Ita-Boot nia ain hun, ha’u folin laek. Ha’u-ata halo sala barak. Ha’u fila kotuk filafila no lakohi rona Ita-Boo nia lian. Ha’u prontu atu hetan kastigu hosi Ita-Boot. Kastigu ha’u ba, Na’i! Hodi nune’e ha’u bele kurriji ha’u-nia an, no bele la’o hikas fali iha dalan loos.

AFORISMA DIARIA [24-7-2009]

[Ha’u foti ferias semana tolu nia laran—hahú hosi 2 Jullu to’o 24 Jullu. Tenta atu prenxe férias ne’e ho atividade kulturál, no lida ho asuntu familiar nian iha Dili no Manatuto, nst. Hetan duni oituan enerjia foun atu hahú fali serbisu semana oin...
Fulan ida ona ha’u la mosu iha blog..Ha’u labuk iha fatin seluk]


*) Hanesan poeta/lia na’in, ha’u nu’udar bee kadoras de’it. Na’i, Ita-Boot maka nu’udar bee, suli iha ha’u-nia lolon. Ha’u prontu atu sai bee kadoras, to’o de’it Ita-Boot bolu filafali ha’u atu la’o hela mundu ne’e no hakat ba mundu seluk. Ita boot de’it maka iha kbiit atu hamatak no haburas ema no ai-horis sira-nia moris. Ha’u hakru’uk ba Ita-Boot nia hakarak.

*) Kapasidade intelektuál ne’ebé loloos sei dudu ita bebeik atu hateke ba kotuk hodi hamosu pergunta: ita mai hosi ne’ebé, oras ne’e ita iha ne’ebé, no ita atu ba ne’ebé.

*) Aprende hosi istória sei halo ita atu hanoin atu labele monu fifalali iha rai ku’ak ne’ebé hanesan.

*) Ahi trambe tomak ona iha fatin-fatin. Ha’u tenke, somente, sai de’it ahi hodi hamate ahi ne’e enkuantu ha’u lakohi duni atu haree sasan hotu atu sai rahun uut.

*) Inan-Aman sira sempre hatete bainhira sira haree ita oan sira maka ulun fatuk toos, lakohi rona sira-nia lian: “oan sira, ne’e la’ós masin be meer kedas, no aimanas bee manas kedas. Imi sei sidi loron ruma.”

Monday, June 22, 2009

AFORISMA DIARIA [22-6-2009]

[Besik fulan ida ona,ha’u-nia vontade atu hakerek blog mós laiha. Tanba ne’e maka ha’u abandona loos blog tolu iha lian Tétum, Indonezia ho Inglés maka ha’u estabelese tiha ona. Ha’u ‘down’ oituan iha semana hirak liubá no, liuliu horiseik. Krus moris nian todan resin ba há’u atu tula iha há’u-nia lolon. Há’u iha tendensia atu halai hosi krus..]

*) Ita-nia pasadu maka nakonu ho metan, kleuk, rungu-ranga sempre tenta atu atrapalla ita bebeik. Ne’e sai todan boot ida psikolojikamente. Karik ita la kuidadu didi’ak, ita bele sai bulak.

*) Saída maka ha’u halo, imi sempre dehan katak sala hela de’it. Ha’u ne’e imi dehan katak nunka iha ninia di’ak rohan oan ida. Nunka! Entaun kala imi mesak mak anju de’it ona ba… Imi mesak maka moos de’it, no sala laek?

Friday, May 29, 2009

AFORISMA DIARIA [29-5-2009]

[Semana rua la’o liu.Saida maka ha’u halo tiha ona iha ha’u-nia atividade reflesaun hanesan ema lia-na’in ida?...]

*) Tanba sa maka ha’u tenke monu, no monu fila-fali? Tanba sa maka ha’u tenke subar an beibeik iha tauk no nakukun nia laran? Tanba sa? Ha’u presiza tebes duni libertadór revolusionáriu ida ne’ebé bele iha kbiit atu kore tiha ha’u hosi opresaun mentál ida-ne’e.

Wednesday, May 13, 2009

AFORISMA DIARIA [13-5-2009]

*) Iha moris ne’e ita hetan konvite atu sai atór, no mós iha tempu ne’ebé hanesan, sai nu’udar observador. Iha sírkulu asaun moris nian, ita halimar iha laran hanesan atór, maibé sei furak liu bainhira ita mós sai lalais ba sírkulu ne’e nia ninin hodi sai mós observadór ba ita-nia asaun sira.

*)*) Ita hotu nu'udar mestre--g-u-r-u ba ita-nia an rasik, ita hotu nu'udar eskolante ba ita-nia an rasik mós. Sai eskolante no mestre nu'udar rotasaun ida maka ita hala'o bebeik bainhira ita sei dada iis, hodi hatutan viajen moris maka naruk ida-ne'e.

Tuesday, May 12, 2009

ESPRESAUN POETIKA LV



Hanesan ai matak sira maka presiza bee, rai bokur, loro-matan, no ar fresku atu lolo sira-nia dubun, moris, no lolo sira-nia dikin, no sanak; ha’u mós hanesan kosok oan ida presiza tebetebes ha’u-nia inan no aman sira no maluk sira seluk nia domin, atensaun, hodi nune’e ha’u bele sai boot daudaun, atu hala’o viajen moris ita ema nian ida ne’e, ne’ebé nakonu ho zig-zag.

Monday, May 11, 2009

AFORISMA DIARIA [11-5-2009]

[Fulan Maiu tama ona iha segunda semana…. Ha’u seidauk book an de’it atu sai hosi bisu ‘aat’ ‘tagging’ nian… Ha’u mós enfrenta oituan depresaun mentál. Tanba ne’e, ha’u-nia isin lolon maka sofre. Há’u-nia estómagu ‘kambuh’ fali ona. Há’u dezorientadu oituan. Buat barak maka há’u tenke hala’o; tantu atividade ekstra no serbius nian. Ha’u ‘kewalahan’ oituan..

Ohin Papá halo tinan lima fulan lima la’o hela ona ami oan sira, beioan sira, nst…Hanesan baibain, ha’u haruka tiha ona mensajen sms ba alin/bin sira horikalan no mós ama, hanesan há’u-nia jestu atu selebra loron triste ida-ne’e:


/HANOIN HIKAS PAI NIA IIS KOTU/molok pai nia viajen naruk to’o ona nia rohan/ pai hakotu lia: oan sira, hodi terus maka ita sei manan//

Wednesday, April 29, 2009

AFORISMA DIARIA [29-4-2009]

[Semana tolu loloos ha’u la ativa ha’u-nia blog hodi hakerek ‘kolom’ “Aforisma Diária” tanba ha’u okupadu ho buat seluk. Buat barak maka ha’u observa no hakerek de’it iha ha’u-nia diariu no la transfere liu mai iha blogspot. Ha’u-nia tempu atu halimar dada lia iha tagging maka okupa tomak tiha ona. Hobi foun ida-ne’e halo ha’u ‘ketagihan’ tiha oituan. Ha’u la konsege kontrola no jere didi’ak ha’u-nia an…. Ne’e frakasu boot ida. Ne’e fallansu boot ida…. Ha’u determina atu filafali dada lia….]

*) Ai dikin no sanak saída tan maka sei lolo, no buras iha loro matan nabilan nia oin karik ai abut no hun ita ta kotu tiha ona?

*) Kapasidade atu kontempla, kapasidade atu refleta kona-ba moris nia lalaok ne’ebé iha nia midar no moruk, inspira ita konstantemente atu hateke buat hotu liuhosi ókulu espiritual.

*) Ita hamanasa, mundu mós hamanasa ho ita. Ita respeita mundu, no mundu mós sei respeita ita. Ne’e lei-inan ne’ebé hakerek nanis ona iha didin lolon sivilizasaun ita ema nian.

*) Moris iha mundu ne’e la’ós moris iha lalehan. Ne’e realidade ida maka ema hotu labele nega. Maibé, ho kbiit maka ita iha, ita bele transforma moris ita-nian iha rai klaran ne’e hanesan ‘moris iha lalehan’ karik ita hala’o tuir duni lala’ok lei karidade nian.

*) Teoria ho prátika tenke la’o hanesan. Tenke iha balansu. Hodi nune’e maka ita bele transforma ita-nia an sai “a man/woman of action and a man/woman of reflection.”

*) Dala ida tan, ita tenke dixiplina iha aspetu hotu-hotu. Karik laiha dixiplina, ita sei halo azineira oioin, no halo rungu-ranga iha fatin-fatin.

*) Ita soe, no tetak halo aisar rahun no namkari tiha, no depois oinsá maka ita bele dasa foer iha ita-nia uma leet?

*) Ita tenke iha fuan boot, néon luan, hodi nune’e maka ita bele ultrapasa barreira sira moris nian.

*) Karik ita-nia rai ne’e lulik duni, entaun ita tenke, hakarak ka lakohi, halo tuir nia hakarak. Hodi nune’e ita labele hetan malisan iha loron ikusmai.

Sunday, April 26, 2009

ESPRESAUN POETIKA LIV



KRIZE 2006 IV

Dili ita haree ba/hanesan lakon tiha ona nia klamar/
Dili ita haree ba/halo buat hotu-hotu la hun, la dikin//
--
Abril 2009

TO’O BAINHIRA TAN

Ita raan sei manas/
Ita ran sei nakali/
Ita tetak malu/
Ita oho malu/
To’o bainhira tan?/
--
Abril 2009

Tuesday, April 14, 2009

ESPRESAUN POETIKA LIII



*)MONUMENTU PASKUA NIAN

Hamrik metin
La fuhuk ho tinan maka aumenta
Hatan hasoru sinál sira tempu nian
--
Abril 2009

*) Tradús hosi poezia orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia.

Wednesday, April 8, 2009

EPRESAUN POETIKA LII



SETEMBRO NEGRO ‘99

ha’u-nia Dili ema sunu halo mutuk
ha’u-nia Dili ema sama halo dodok
ha’u-nia Dili ema tetak halo rahun

ha’u-nia Dili lelir, fuan mós kanek
ha’u-nia Dili tanis, fuan mós bubu
--
Abril 2009

KRIZE 2006 I

kilat tarutu, ami sarebak, halai namkari
husik hela uma.
mamuk, asu de’it mak hatenu
--
Abril 2008

KRIZE 2006 II

Ita hatudu liman ba malu
Sé loos maka iha sala?
Sé loos maka sala laiha?
--
Abril 2009

KRIZE 2006 III

Dili nia matan, tauk atu hateke
Dili nia tilun, hakfodak atu rona
Dili nia ain, toos atu hakat
Dili nia fuan, atu tuku la tuku
Dili nia inus, dada iis, atu kotu sala-sala
Dili nia liman, nakdedar, kaer sasan la metin
Dili nia ibun, metin loos atu loke

Dili nia kakutak, nakonu ho rungu-ranga
--
Abril 2009

AFORISMA DIARIA [8-4-2009]

*) Ema ida ka rua de’it maka hatene ho loloos, no didi’ak kona-ba ha’u-nia foer, ha’u-nia dois no dodok alias ha’u-nia moras aat sira. Foer, dois no dodok sira ne’e ha’u tenta atu falun metin. Ha’u mosu iha maluk barak nia leet hanesan loloos ema moralista boot ida. Ha’u-nia atitude ne’e halo ema barak maka espantadu. Maibé, ema ida rua maka hatene ha’u-nia frakeza sira ne’e, sei rai iha laran, no sinti laran namakili tebes, no hamnasa, no mós bisu-bisu, “Imi beik ba, maluk sira. Imi la hatene katak ema ne’e “é um grande sacana!” Nia lohi imi ho ninia maneira ida-ne’ebé “pasang topeng begitu rapi”.

Tuesday, April 7, 2009

ESPRESAUN POETIKA LI



Ha’u hetan ezijénsia la’ós de’it atu lee livru sira ne’ebé publika, maibé lee mós livru moris nian.



Ha’u hakarak toka mós iha orkestra simfonia moris nian. Ha’u afina tiha ona ha’u-nia gitara. Ha’u prontu ona atu toka. Ita presiza ensaiu hamutuk. Imi prontu ona ka, maluk sira?

Monday, April 6, 2009

AFORISMA DIARIA [6-4-2009]

*) Dala barak ita la sinti katak ita-nia ibun maka kroat, ita-nia nanal maka ruin laiha, ita ko’alia la sukat, ko’alia naran-naran de’it, hakanek tebes maluk sira seluk nia fuan.

*) Dala barak iha moris ne’e ita enfrenta konflitu sira ne’ebé ezije tebes atu hetan solusaun ida maka konvida ita atu hasoru malu iha dalan klaran alias “win-win solution”. Tanba radikalizmu ne’e apenas hamosu tan de’it rungu-ranga maka maka’as liután iha fatin-fatin.

*) Dala barak ha’u tenke tolan buat moruk tanba de’it iha objetivu ida atu buka hodi hamenus tensaun no kria armonia iha ha’u-nia moris. Ho atitude ida hanesan ne’e, ha’u hetan bebeik krítika hosi parte bara-barak katak ha’u lakon tiha ha’u-nia dignidade no integridade.

ESPRESAUN POETIKA L

KRIZE 4 DEZEMBRU 2002

Dala ida tan, Dili hakfodak, Dili nakdedar
Dala ida tan, lia loos ita subar, lia loos ita hakoi moris
--
Abril 2009

Wednesday, April 1, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLIX






Ha’u hateke ba dook—-hateke ba loron aban maka, sedu ka tarde, sei to’o tan mai. Ha’u mós prepara daudaun ha’u-nia an. Na’i, keta husik ha’u la’o mesak!

Tuesday, March 31, 2009

AFORISMA DIARIA [31-3-2009]

*) “Di’ak liu ita prevene moras ida, duke ita kura moras ne’e”, nu’udar ditadu murak ida ba ita atu refleta ho klean. Haree ba iha kontestu Timor-Leste nia moris hanesan nasaun soberanu ida, hanesan Timoroan ita hotu-hotu iha obrigasaun atu buka halo esforsu hodi prevene krize iha aspetu oioin atu labele mosu, duké ita husik liutiha krize mosu, maka depois ita, to’o ikus, rame-rame buka atu kura krize maka ita enfrenta tiha ona.

[dada lia ho maluk JS no RL iha restaurante Erli, besik Parlamentu Nasionál depoizde almosu ohin..]

*) Ema mesak ida de’it sei susar tebes atu halo milagre. Ita hotu-hotu, hanesan (Timoroan) hamutuk, kaer liman hodi fó neon no fuan ba malu maka ita sei bele halo milagre ba ita-nia rain doben ida-ne’e.

*) Kuandu besi sei manas, di’ak liu ita buka atu tuku tiha besi ne’e, karik la’e, entaun kuandu besi malirin ona, martelu maka sei baku fali ita-nia ulun..

*) Istória sei repete filafali ninia ritmu, no melodia rasik. Ita prontu ona atu aprende?

*) Istória mós sai nu’udar lalenok boot ida ba ita atu, se bele karik, buka atu kontinua leno beibeik ita-nia an ne’e sé loos.

Monday, March 30, 2009

AFORISMA DIARIA [30-3-2009]

*) Sé-sé de’it maka taa kotu nia pasadu, no soe tiha de’it buat ne’e, sedu ka tarde sei enfrenta krize identidade.

*) Fásil ba ita atu buka de’it ema seluk sira-nia sala, no ita lakohi buka atu halo reflesaun klean hodi haree ba ita-nian. Depois, ita mosu mai hanesan anju sira, no hatudu liman tun sa’e. Ita haluha tiha ita-nia an katak ita mós sai ema hanesan maluk sira seluk.

Friday, March 27, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLVIII:"SI VIS PACEM, PARA BELUM"



*) SI VIS PACEM, PARA BELUM

Rai Lafaek ida-ne’e, rai lulik
Rai ida-ne’e ami-nian

Keta sama ami ulun
Keta bobar ami néon
Iha ami-nia rai fohon

Se hakarak funu, ita funu!
Se hakarak dame, ami prontu!
--
Marsu 2009

*)Espresaun Latina katak, “ karik hakarak dame, tenke prontu atu funu”

Thursday, March 26, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLVII



Na’in Feto Ramelau, salva ami! Tau matan mai ami! Keta husik ami monu ba iha tau laran!

Wednesday, March 25, 2009

AFORISMA DIARIA [25-3-2009]

*) Bainhira ita tasak ona iha ita-nia moris—hala’o ita-nia knaar iha kualker aspetu, rekoñesimentu ne’e to’o ikus sei mai duni.

*)Justisa loron ruma sei manan. Maibé, uluk nana’in, ita hakarak ka lakohi, justisa tenke terus.

*) Buat hotu sei la tun de’it hosi lalehan. Ita-nia kosar metan suli tiha lai maka ita foin hetan susesu iha moris.

Tuesday, March 24, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLVI



Ha’u nu’udar ema la’o-dalan ida-ne’ebé monok. Sempre prontu atu hasee se-se de’it maka ha’u hasoru iha viajen naruk ida-ne’e. Sempre prontu atu konvida maluk sira hodi servisu hamutuk—futu aisar kesak maka namkari. Maibé, karik ha’u-nia konvite ida-ne’e maka la simu, ha’u sei konserteza hakiduk neineik, no ha’u sei kontinua filafali hala’o ha’u-nia viajen monok ida-ne’e.

Monday, March 23, 2009

AFORISMA DIARIA [23-3-2009]

Esénsia hakerek hanesan “a man of letters”

*) Tinan barak nia laran ona mak ha’u hala’o ha’u-nia knaar hanesan “a man of letters”. Durante ne’e, dala barak ha’u sinti katak ha’u hala’o hela orasaun, hasa’e hela ha’u-nia hamulak no harohan hela ba Maromak bainhira ha’u hakerek, no luku iha tasi klean mundu literáriu nian (lee: hala’o reflesaun profundu).

*) Kbiit kaneta, no kbiit surat tahan nian maka sai nu’udar ha’u-nia kilat atu tiru sai ha’u-nia kilat musan: sentimentu no pensamentu ba maluk sira-nia fuan ho neon. Husu boot kilat musan ne’e sei la tiru sai saugati de’it.

*) Hanesan eskritór ida, ha’u-nia knaar maka observa, no observa beibeik mundu nia lala’ok maka sempre mosu ho nia mutin no metan.

Sunday, March 22, 2009

AFORISMA DIARIA [22-3-2009]

*) Hosi labarik sira–nia matan, ita hateke borus lala’ok kleuk ema boot sira-nian. Hosi labarik sira-nia néon, ita fihir hetan realidade moris nian.

*) Ita fanun malu, fó hanoin ba malu katak moris nia valór sei iha folin bainhira ita fahe hanoin no sentimentu.

Friday, March 20, 2009

AFORISMA DIARIA [20-3-2009]

*) Knaar literatura nian maka buka atu halo beibeik reflesaun ba iha tempu pasadu, prezente no futuru ho maneira ida-ne’ebé klean tebes . Knaar literatura nian mós apenas halibur buat hirak ne’ebé ema konsidera tuan, no buka atu hafoun fali buat sira-ne’e. Ho liafuan seluk mós ita bele dehan katak knaar literatura nian maka hanesan buat tuirmai: hala’o knaar 2R (reuse & recyle).

*) Atu halo nusa mós nakukun sempre hein hela ita nafatin. Ita-nia knaar maka halakan ita ida-idak nia ahi lutan, no buka atu hakoak nakukun ho ita-nia fuan no laran tomak.

*) Hanesan ema artístiku ida, iha ha’u-nia diskusaun no troka impresaun bara-barak ho belun Timoroan sira—durante han loro manas, han kalan ka durante hemu kafe, nst, ha’u hatete fila-fila katak, bainhira familia ida-idak Timoroan nian bele afina ona didiak sira-nia ‘instrumentu muzikál’ moris nian tuir padraun maka iha, entaun konserteza sei hamosu orkestra simfonia “ipoleksoskulsedenas [ideolojia, polítika, ekonomia, sosiál, kulturál, seguransa no defeza nasionál] ida maka furak atu rona iha rai Lafaek ida-ne’e. Karik la’e, entaun ita-nia rain ne’e kala sei atrazadu ba beibeik tinan bai-loron iha aspetu hotu-hotu, no ita-nia independénsia ne’ebé ita funu ho maka’as atu hetan ne’e kala sei folin laek. Ha’u tauk, keta halo ita Timoroan mak sei bele sai fali atan iha ita-nia rain rasik.

*) Dala barak ona ita rona ema matenek-na’in sira dehan katak ita-nia inimigu ka funu maluk la’ós ema seluk, maibé ita-nia an rasik. Bainhira ita konsege konkista ona inimigu boot ida-ne’e iha ita-nia moris tomak, entaun ita bele ho orgullu proklama ita-nia an katak ita ne’e sai duni funu-na’in ida-ne’ebé iha aten barani. Funu hasoru ita-nia an (ita-nia ego) la’ós funu ida maka fásil. Funu ida-ne’e ezije dixiplina mentál ida- ne’ebé rigorozu tebetebes.

*) Laiha ema ida maka anju alias mós no la lori buradu iha nia an iha nia moris iha mundu rai klaran ne’e. Ne’e duni, ha’u sinti katak, ita hotu lalika patarata, tebe rai no foti an hodi hatudu liman fuan ba malu.

*) Atu hatete, no ko’alia kona-ba kualker teoria lala’ok moris nian ne’e fásil tebe-tebes, maibé sei la fásil ba ita atu implementa teoria sira-nia ne’e iha prátika ho didi’ak.

*) Sé maka la leno nia an beibeik, nia rasik sei la hatene ho loloos foer iha nia isin lolon ne’e oin nusa.

Wednesday, March 18, 2009

KORESPONDENSIA LITERARIA V

Introdusaun

Iha loron 6, fulan-Marsu, tinan 2009 ha’u hasoru malu ho alin mane oan ida, ne’ebé nia oin ha’u koñese maibé ha’u haluha tiha ona nia naran. Nia hatete mai ha’u katak durante ne’e nia gosta akompaña hela ha’u-nia blogspot sira. Ami hasoru malu iha aula Yayasan Hak nian iha Farol, Dili.

Tuku 6:30 ho balun ona. Rai mós besik nakaras daudaun. Ami hahú dada lia oituan kona-ba literaturaTimor-Leste nian, hodi hein atu tuir diskusaun ida-ne’ebé sei atu hala’o hamutuk ho maluk ativista Indonézia, Wilson kona-ba sosializmu. Nia husu mai ha’u oinsá ha’u-nia hanoin atu dezenvolve literatura iha rai ida-ne’e, no ha’u hatan katak presiza atu diskuti maka’as liután kona-ba buat ne’e. Ha’u hatudu ba nia diagrama pensamenntu ha’u-nian kona-ba mundu espiritualidade no mundu hakerek alias mundu literária. Ha’u esplika liután katak “Espiritu boot maka nu’udar Maromak sai nu’udar lilin ida-ne’ebé leno fatin nakukun. Ha’u hanesan de’it lilin oan ida, ne’ebé fó an atu sunu hodi leno tutan fatin nakukun ne’e. Maluk sira seluk ne’ebé sai mós hanesan lilin bele ba sunu sira-nia an diretamente ba iha lilin boot ne’e ka bele mai sunu nia an iha ha’u. Buat hotu depende ba sira rasik. Lilin sira-ne’e sei fó sai sira-nia lakan, fó roman nabilan, hakoak fatin nakukun……..Lilin sira- nia lakan nabilan iha fatin nakukun sei hamosu panorama ida mak furak atu hateke.”

Atu hatutan ami-nia konversa kona-ba mundu literáriu ha’u tenta haruka SMS ba nia liuhosi ha’u-nia telemóvel iha loron 11, fulan-Marsu.

Konversa SMS kona-ba “Sastra Timor”

(Há’u sei uza de’it maluk oan ne’e nia naran inísiu—“d “ atu habelar korespondénsia oan ne’e ho maluk leitor sira)

ABÉ: “ola irmao d. interesante ita dada lia foin lalais ne’e konaba sastra,etc.furak katak ita akompana hau nia blog. kmanek. abe” [16:48:03//11-3-2009]

D: “Obrigado maun Abe, karik tempu ruma ita bele fahe informasaun ba malu.ho explorasaun idea sastra nebe benefisia ba futuru civilizasaun Timor. Obrigado.” [17:05:30// 11-3-2009]

ABÉ: “furak. hau kria blog nee hanesan meius ida atu komunika hau nia idea. ita hotu mehi katak sastra timor bele sai mos porta vos forte nasaun nian. salam. [ 17:13:30// 11-3-2009]

D: “ los duni maun, a luta kontinua kontinua para sempre. Obrigado. [17:21:57//11-3-2009]

ABÉ: “Obrigadu mos. hau konta ho alin sira nia suporte moral mai hau atu hakerek no hakerek.salam.” [17:19:43// 11-3-2009]

ABÉ: “Obrigadu. Hau hein ho laran luak. [17:26:25//11-3-2009]

***

AFORISMA DIARIA [18-3-2009]

*) Ita labele nega ema seluk nia favór ne’ebé halo mai ita. Karik la’e, ita hanesan loloos fore rai sira haluha tiha ona nia kulit.

*) Bainhira ita hetan ona bokon, di’akliu hariis tiha. Ita labele halo buat ida rohan-rohan de’it.

*) Maluk Timoroan ida-ne’ebé durante tempu okupasaun Indonézia ‘kolabora ho inimigu’, aumesmu tempu servisu maka’as ba klandestina loron ida fó sai nia lian,”Maluk sira, ha’u sei husik istória maka sei julga--seráke ha’u ne’e ema traidor ida duni ba rai doben ida-ne’e.”

*) Ita tenke tane malu, no fó liman ba malu karik ita hakarak duni atu salvaguarda ita-nia sobrevivénsia hanesan ema kriatura sira ne’ebé hela iha planeta ida-ne’e.

*) Dala barak ema nia liafuan hatete, “laiha buat foun ida iha loro-matan nia oin.” There is nothing new under the sun. Ita apenas halo de’it resiklajen ba buat sira ne’ebé iha tiha ona.

ESPRESAUN POETIKA XLV



Iha prosesu aprendizajen, ha’u loke ha’u-nia neon ho fuan. Hetok ha’u aprende buat barak, hetok ha’u sinti katak ha’u seidauk aprende buat ida. Iha buat barak tan maka ha’u tenke aprende bainhira ha’u sei dada iis iha mundu rai klaran.

Monday, March 16, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLIV: "INAN-FETON: WEE MATAN, SULI LORON, SULI KALAN"



*) INAN-FETON DOBEN: “WE MATAN, SULI LORON, SULI KALAN”

Ko’alia kona-ba inan, la seluk, la leet, ita ko’alia kona-ba ita-nia hun, ita ko’alia kona-ba ita-nia abut rasik.

Se karik la ho inan nia prezensa, oinsá maka ita bele mosu, oinsá maka ita bele eziste, no bidu ho laran haksolok iha ita-nia planeta Rai nia palku leten, no rai fehan sira?

Hamutuk ho ita-nia aman sira, ita-nia inan doben, kous hasai ita ho laran no neon tomak, hosi Nai Maromak nia kadunan, ho neras domin. Nia kous ita, nia lori ita mai hatuur tan iha abad mundu rai klaran ne’e nian. Nia la kole, foti matan, hateke ita buras, nia la kole haree ita, lolo ita-nia dikin, rani iha fatin-fatin.

Inan nia terus, sura labele. Inan nia kole, inan nia kosar been, selu labele, to’o deit ita tama fali ba rai kuak, alias fila fali ba rai rahun.

Hanesan inan ida ne’ebé tau ita iha mundu rai klaran, nia la husu buat barak mai ita. Hanesan inan ida ne’ebé terus barak tiha ona mai ita, nia husu deit, atu ita hato’o hikas fali ita-nia domin tomak ba nia. Hanesan inan ida ne’ebé fó an tomak ba mate atu sosa ita-nia moris, bainhira nia tanis, nia hakarak tebes duni atu ita la baruk, hamaran lisuk nia matan been maka suli.

Inan nia domin, domin rohan laek! Inan nia domin, domin lalehan. Inan nia domin, domin hori otas, domin hori wain nian kedas.

Inan sira nu’udar bee matan, ne’ebé suli loron, suli kalan. Bee matan oan ne’e mós, moos nabilan tebes, no furak la halimar. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, ita buka atu tuhik. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, sei sai diak.

Ho domin tomak ne’ebé nia hato’o mai ita, nia kria armonia, ho domin tomak ne’ebé nia haklaken, nia kria dame, ho domin tomak ne’ebé nia haburas, nia kria hakmatek iha ita-nia uma laran.

Inan nia prezensa iha mundu rai klaran, ho frajilidade tomak ne’ebé nia iha, nia fó sai nia lian. Nia lian: lian osan mean, nia lian: lian laran maus, nia lian: lian laran dodok, dala barak sempre hananu, iha espasu lia loos nian maka sublime.
--
2006-2009

*) Poezia-proza ida-ne’e ha’u adapta fali hosi reflesaun ha’u-nian ne’ebé fó sai liuhosi RTTL iha tinan 2006 durante krize polítika-militár. Ha’u hatun fali iha fulan ida-ne’e hanesan jestu ida hosi ha’u-nia parte atu kontribui mós iha selebrasaun loron mundial feto nian. Maluk sira hosi jornál Timor Post hatun iha sira-nia edisaun 10-3-2009 . No maluk sira hosi PIO UNMIT nian konsege uza poezia ne’e hodi halo video ida hamutuk ho fotografia sira, no fó sai iha TVTL.

Saturday, March 14, 2009

AFORISMA DIARIA [14-3-2009]

*) La’ós buat ida maka fásil atu mantein balansu iha ita-nia viajen moris. Pasiénsia sai nu’udar fatór importante ida iha ita-nia aspetu vida moris nian atu ajuda mantein balansu ne’e. Ha’u hanoin fali ha’u-nia avo feto nia liafuan katak, “pasensi mak sei manan buat hotu”.

*) Buat hotu iha moris iha nia limite. Bainhira ita hakat tiha ona liña limite nian, ita rasik mak sei sa’e rai. Ita rasik mak sei hetan nia masin.

*) Labele prontu de’it atu horon ita-nia familia nia morin, maibé prontu mós atu horon nia dois. Hodi nun’e ita sei bele ultrapasa dezafiu oinoin ne’ebé mosu iha ita-nia moris ho fuan no laran tomak.

*) Dala fila-fila ha’u hatete tiha ona katak ha’u la’ós anju. Fásil ba ha’u atu monu iha tahu laran. Fásil ba ha’u atu sidi iha nakukun. Imi sei hakarak atu mantein imi-nia korajen hodi simu ha’u no perdua ha’u-nia lala’ok kleuk sira ne’e hotu?

*) La’ós fásil ba ita ema atu hala’o doutrina ida-ne’e: “Hate the sin, and not the sinner." Maibé, ha’u fiar katak ho kbiit divinu nian ita bele hala’o duni buat ne’e.

Friday, March 13, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLIII



AMI LAKOHI NONOK

Ami lakohi nonok, maske iha salabu
Ami lakohi nonok, maske iha deprimente
Ami lakohi nonok, maske ami tenke mout
--
Outubru 2008-Marsu 2009

AFORISMA DIARIA [13-3-2009]

*) Segredu moris nian maka ita la kaer metin, kuandu naklekar, ita-nia oin maka sei mean. Ita-nia oin maka sei tun. Ita-nia naran maka sei foer-buradu. Ita-nia oin maka sei hanesan loloos ‘asu han tee’.

*) Ita tenke aprende hosi istória. Ne’e ‘harga mati yang tidak bisa ditawar-tawar’. Hosi istória maka ita sei aprende lisaun boot. Husu boot katak ita sei la repete fali sala sira ne’ebé ita halo tiha ona iha tempu uluk, iha tempu ikusmai.

*) Ita keta koko atu halo demais ba ema seluk ho ita-nia hahalok maka la tuir dalan. Loron ruma ita rasik maka sei selu. Ne’e la’ós “masin be meer kedas, aimanas be manas kedas”, hanesan ema nia liafuan hatete.

*)Buat hotu iha mundu rai klaran iha nia regra sira rasik, ne’ebé hakarak ka lakohi ita tenke kumpri. Bainhira ita viola regra hirak ne’e, ita maka sei lori nia todan hotu. Alias, ita maka sei buka lei merik.

*) Karik ita la afina didi’ak ita-nia instrumentu muzikál tuir garputala ne’ebé iha, keta mehi atu envolve ho avontade iha orkestra ida hodi kria som sira ne’ebé melodiozu. Moris mós ezije ita atu prepara no afina didi’ak ita-nia an bainhira ita hakarak luku klean iha nia tasi laran.

Wednesday, March 11, 2009

AFORISMA DIARIA [11-3-2009]

[Semana rua resin ha’u la mosu iha ‘cyberspace’ hodi espresa ha’u-nia hanoin no sentimentu tanba okupadu loos ho vida familiar nian. Ha’u ba tiha illa Deuza nian hodi pasa férias no trata ha’u-nia ferikoan nia sáude fízika. Nia sofre riins. Ha’u fiar katak maluk sira hein hela namanas atu lee fali ha’u-nia blog. Ita dada lia fali…..

Horiseik ha’u-nia aman halo tinan 5, fulan 3 la’o hela oan ami no beioan sira no mós ha’u-nia inan... Hanesan baibain ha’u tenta espresa ha’u-nia mensajen ba alin/bin sira hanesan tuirmai (ha’u haruka horikalan):

IN MEMORIAM PAI SEBASTIÃO

Papa nia riku soi maka ita: oan no beioan sira/husu boot riku ne’e (hetan fali) funan/ hosi tinan ba tinan// [20:41:08/10-3-2009]

Ha’u hein katak loron ruma bainhira ha’u hakerek karik livru kona-ba ha’u-nia aman, ha’u sei publika hotu poezia oan sira ne’e iha ha’u-nia livru.

Iha fulan Fevereiru liubá ha’u-nia mensajen kona-ba ha’u-nia aman mak hanesan tuirmai:


HANOIN HIKAS PAI SEBASTIÃO

Ho kbiit tomak papa hatudu tiha ona dalan/papa nia kole sura labele/papa nia kole selu labele/papa nia kole sei la sai saugati//
[09:17:05/11-2-2009]

Ha’u hakarak aproveita mós oportunidade ida-ne’e atu hato’o mós mensajen kona-ba ha’u-nia katuas ba edisaun fulan Dezembru 2008 nian.
Maka ne’e:


Papa hakbesik ita/bisu-bisu iha ita-nia futar tilun/”oan, keta haluha, ha’u mai hosi ema kiak”//

Mensajen ida ne’e hetan resposta hosi há’u-nia alin Micha katak, “it is a powerful message.” ]

*) Ha’u hakarak sai ema pragmátiku ida iha ha’u-nia moris tomak; lakohi mehi aas demais, no to’o ikus la konsege realiza ha’u-nia mehi, no mós lakohi sai realista demais ne’ebé laiha liu mehi iha ha’u-nia moris loron-loron. Ha’u hakarak bebeik atu tau slogan tuirmai ne’e iha prátika: “plan your work, and work your plan”. Sim, la’ós buat ida maka fásil atu halo planu sira, no implementa planu sira ne’e. Presiza dixiplina mental.

*) Aisar kesak maka ita la futu hamutuk, oinsá mak ita bele dasa foer iha ita-nia uma laran, no iha uma tatis sira?

*) Bainhira ita abut la metin, anin huu maka’as, ‘ita sei monu hanesan loloos haas tasak sira’.

*) Ita sei tata rai hotu bainhira ita la kaer metin ita-nia uma lulik maka sai nu’udar ita-nia abut hanesan ema Timoroan.

*)Valor moris nian saida tan maka ita sei hetan iha ita-nia moris ne’e, bainhira, materialmente, ita iha buat hotu-hotu, maibé ita lakon tiha ita-nia klamar?

*) Ha’u fiar ba iha liafuan. Liafuan iha nia kroat, iha nia kbiit atu “quebra o silêncio”.

Sunday, February 22, 2009

AFORISMA DIARIA [22-2-2009]

*) Labele ansi atu halo buat ida.

*) Lalika hatudu katak ó matenek. Biar ba ema seluk maka haree katak ó lakan duni ho ó-nia ahi oan matenek.

*) Ema seluk ha’u bele bosok ho avontade, maibé susar la halimar ba ha’u atu bosok ha’u-nia an.

*) Ita rona malu mak di’ak. La rona malu, ita maka sei hetan susar, ita rasik maka sei terus.

***

Thursday, February 12, 2009

KORESPONDENSIA LITERARIA IV

12-2-2009

Introdusaun

Kleur ona maka ha’u la hatama ka publika ha’u-nia korespondénsia literária ne’ebé ha’u hala’o ho maluk sira iha rai laran liuhosi SMS iha blogspot ida-ne’e.

Tuirmai poezia oan ida-ne’ebé ha’u haruka ba maluk sira, no ha’u hetan resposta hosi sira horikalan.

ITA-BOOT NIA BATINA/ha’u moras todan: ha’u klamar terus/fó lisensa mai ha’u-ata atu kaer Ita-Boot nia batina/fakar mós Ita-Boot nia mina oliveira domin nian mai ha’u-ata/ hodi nune’e ha’u bele di’ak filafali ho lalais// [21:51:11//11-2-2009]

Resposta sira:

1.R. D. = “Se mak bulak ida ne’e?” [maisumenus tuku 10 kalan]

2.Suzana TP = “Diak pois há’u haruka ba suli hanesan tasi” [22:08:53//11-2-2009]

3.Atoi R. = “Obrigado maibé ha’u la kompriende” [22:18:00//11-2-2009]

4. Pe. Olá = “Sajak ne’e tau nia titulu, Jesus. Bele atrai liu” [11:55:12//12-2-2009]

5.F.Nascimento = “We matan mos, we liman diak, halo suli mai, fakar mos mai, ami iha lerek susar no terus laran. Tan Ita Boot, ami Nain deit. Laran luak tebes no kmanek wain basuk.”[12:56:05//12-2-2009]

****

Tuesday, February 10, 2009

ESPRESAUN POETIKA XLII



Mestre, ha’u-ata moras todan; ha’u-nia klamar terus. Fó lisensa mai ha’u atu kaer Ita-Boot nia batina. Fakar mós Ita-Boot nia mina oliveira domin nian mai ha’u-ata, hodi nune’e ha’u bele di’ak filafali ho lalais.

AFORISMA DIARIA [09-02-2009]

*)Segredu moris nian maka ita rai no falun metin sai nu’udar ai tarak ne’ebé tuu bebeik ita. Ita sempre sinti atrapalladu.

*) Loron ruma, sedu ka tarde, segredu nia iis dois ne'ebe ita falun metin sei fakar sai. Ema sei horon. Ema sei hakfodak. Ema sei bele bulak.

*)Esensia Poezia— poezia hanesan bainaka, gosta vizita beibeik ita. Ita keta baruk atu simu nia, no dada lia ho nia. Bainhira dada lia ho nia, ita nia neon no fuan sei naklole liután. Nia sei lori ita ba iha orizonte, no husik ita semo iha espasu imajinasaun nian ho livre.

*) Halai tama ba iha espasu poetiku ne’e nu’udar esforsu ida atu halai sees hosi realidade moris nian?

*) Buat sasan sira ne’ebé ha’u hakerek ne’e, ema barak hakerek tiha ona. Ne’e duni buat hirak ne’ebé ha’u hakerek ne’e laiha folin?

*) Labele ansi atu hala’o buat ida.

*) Ita hatutan de’it tradisaun ne’ebé iha tiha ona. Laiha buat foun. Buat hotu ne’e apenas resiklajen de’it.

*) Ha’u-nia kbiit maka ha’u-nia liafuan sira. Buat hotu imi bele hola hosi ha’u, maibé ha’u-nia klamar, ha’u-nia konsiensia maka ha’u sei la fa’an tun, fa’an sa’e.

*) Tanba sá maka ha’u sempre laiha dixiplina, no laiha laran badinas atu hala’o buat ruma tuir oráriu maka há’u trasa tiha ona?

*) Kada jerasaun iha vida sosiál-polítika-kulturál, etc sempre halo sala boot ida, no sala boot ne’e maka: lakohi buka atu aprende hosi istória.

[dada lia ho maluk Abílio B., Augusto B, no Aboli A. horiseik iha restorante Erli….]

Monday, February 9, 2009

ESPRESAUN POETIKA- XLI-2



THE ROAD LESS TRAVELLED BY

ita kala fahe malu duni ona

dalan maka ha’u la’o liu—fuik, nakonu ho aitarak
ha’u la’o mesak-mesak

to’o ikus, ita kala sei hasoru hikas malu
to’o ikus, ha’u kala sei la baruk atu konta ha’u-nia istória lubuk
--
Fevereiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XLI



*)APRENDE HOSI NATUREZA

Natureza hakerek tiha ona istória lubuk
Haklaken iha kintu-kantu
Natureza konvida ita beibeik atu soe-letra no
lee hikas fali nia símbolu sira
--
Fevereiru 2009

*)Tradús no adapta filafali hosi poezia orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia ho títulu, “BERGURU PADA ALAM”

Friday, February 6, 2009

ESPRESAUN POETIKA XL



DOMIN MAK HA’U RASIK KARI SEI LA SAI SAUGATI

domin mak ha’u kari, husu boot lolo nia dubun
domin mak ha’u kuda, husu boot haklaken nia buras
domin mak ha’u fui, husu boot hamosu nia matak
domin mak ha’u haki’ak, husu boot hisik nia morin

hodi nune’e
ema lubun sei hadi’a an
prontu atu kaer metin bandeira dame nian
dahur hadulas mundu rai klaran ho laran kmanek
bidu hale’u mundu rai klaran ho neon haksolok

domin mak ha’u rasik kari
domin mak ha’u rasik kuda
domin mak ha’u rasik fui
domin mak ha’u rasik haki’ak
sei la sai saugati
---
Fevereiru 2009

Thursday, February 5, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXIX



OS SONHOS DOS POETAS LOUCOS

Lia-na’in sira-nia mehi hatutan no lolo liman ba malu
Lia-na’in sira-nia mehi bidu no tebe hadulas mundu rai klaran
ho haksolok

Lia-na’in sira-nia mehi fanun ha’u,
no ema lubun maka sei toba dukur
--
Fevereiru 2009

Tuesday, February 3, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXVIII



Iha ita-nia momentu sira solitude nian maka dala barak ita hanoin, no foti desizaun desizivu sira tebes iha ita-nia viajen moris ida-ne’e, ne’ebé nakonu ho ninia mutin ho metan.

Monday, February 2, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXVII



Inan nu’udar bee-matan: suli loron, suli kalan. Ho bee, kanek bubu, ha’u tuhik. Ho bee, kanek bubu, sai di’ak.

Friday, January 30, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXVI-3



Loron tomak ha’u dada iis. Loron tomak ha’u loke-matan. Loron tomak ha’u hanoin. Loron tomak ha’u see-tilun. Loron tomak Ita-Boot maka hatudu dalan. Loron tomak iha duni nia sentidu.

ESPRESAUN POETIKA XXXVI-2



Ha’u-nia klamar malirin tebes. Ha’u-nia klamar nakdedar la halimar. Ita-Boot maka nu’udar Ahi lakan Domin; lakan hosi kalan, to’o fali rai naroman. Ha’u hakarak haniruk.

ESPRESAUN POETIKA XXXVI



Mestre, ha’u hakarak tuir Ita-Boot nia dalan. Ha’u hakarak sai Ita-Boot nia eskolante. Ha’u hatene katak la’ós buat ida maka fásil. Ha’u mós sei hakarak atu husik ha’u-nia lalatak. No ha’u mós sei hakarak atu husik ha’u-nia ain leut lubuk.

Thursday, January 29, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXV-2



Ha’u-nia abut, ha’u-nia hun iha Ita-Boot nia futar liman rasik. Ha’u folin laek, ha’u sei namlaik, bainhira la hetan matak-malirin.

ESPRESAUN POETIKA XXXV



Iha ne’e ami tuur hein, iha ne’e ami buka atu trasa planu hodi projeta ita hotu nia futuru.

AFORISMA DIARIA [ 29-1-2009]

*) Loron tomak ida maka ha’u la hakerek, no la envolve an iha atividade reflesaun poétika, sinti ba moris ne’e folin laiha loos. Ha’u sinti laran mamuk, no ha’u sinti laran susar tebetebes.

*) Sai poeta alias sai lia na’in ne’e nu’udar ‘malisan’ no aumesmu tempu ‘grasa’ ida ka?

Wednesday, January 28, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXIV



GLORIA IN EXELCIS DEO

Ita-Boot maka Santu
Ita-boot maka Boot liuhotu

Ita-Boot maka Buat hotu:
Ita-Boot maka Alpha,
Ita-Boot maka Omega

Fase ba kanek hirak-ne’e!
--
Janeiru 2007- Janeiru 2009

AFORISMA DIARIA [28-1-2009]

*) Ukun rasik an: ha’u hakarak sai na’in rasik ba ha’u-nia rain, ha’u hakarak sai ‘komandante’ ba ha’u-nia rain, ha’u hakarak kaer rasik ha’u-nia kuda talin. Saída maka ha’u hakarak la’ós de’it bandeira ida, saida maka ha’u hakarak la’ós de’it lei-inan ida. Ikusliu ha’u hakarak hatete katak ha’u lakohi tan ema sama ha’u-nia ulun, no bobar ha’u-nia neon.

*) Ita-nia moris tomak, bele dehan katak, sai nu’udar poezia lubuk ne’ebé laiha títulu.

*) Inan nia raan kafuak fakar tiha ona iha rai oan ne’e nia fohon. Raan ne’e lulik, no rai ne’e mós lulik. Keta naran sama, keta naran tafui tan.

*) Ita hotu, ne’ebé adultu ona, rai segredu: segredu ida ka rua. Ita la konta sai segredu ne’e, to’o de’it ita tama fali ba rai kuak. Maibé, durante ita-nia moris tomak maka sei resta, segredu ne’e nia lalatak mai xateia hela ita bebeik; kahe sira-nia an iha ita-nia kakutak no fuan nia varanda. Ita mós tuur la metin, ita mós fuan tuku-tuku.

Tuesday, January 27, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXIII



XANANA NIA MEHI

Xanana nia mehi: la boot, la ki’ik
Natoton de’it.
Xanana hakarak de’it atu kaer metin ahi lutan,
leno dalan nakukun
hosi kalan to’o fali loron
---
Janeiru 2009

Friday, January 23, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXII



ESÉNSIA INDEPENDÉNSIA

Ha’u hakarak sai na’in duni ba rai ida-ne’e
Ha’u lakohi sai fali boneka
Ha’u hakarak atu ko’alia tuir ha’u-nia hanoin
Ha’u hakarak atu ko’alia tuir ha’u-nia hakarak

Ha’u lakohi ha’u-nia ibun ema taka
Ha’u lakohi ha’u-nia matan ema kari ho rai rahun
--
Janeiru 2009

OKUPASAUN

Ha’u-nia ibun ema falun metin
Ha’u-nia matan ema taka
Ha’u-nia liman ema futu
Entaun,
ha’u hamrik no hakilar ho lian maka’as,:
“La’e, la’e! Ha’u maka lakohi duni atu fa’an ha’u-nia klamar.”
--
Janeiru 2009

DADA LIA IHA TEMPU KRIZE

Imi dehan ami la halo funu?

Ami laran sei kanek
Ami laran sei tanis

Keta sukit, keta ke’e
(buat ne’ebé liu ona)

Se la’e, ita bele rahun hotu
--
Janeiru 2009

AFORISMA DIARIA [23-1-2009]

*) Ha’u maka poeta, ha’u maka lia na’in. Ne’e vokasaun alias “panggilan” ida. Bainhira ha’u sei moris, ha’u lelir, kuaze ema lakohi rona. Aban bainrua, ha’u ba ona mundu seluk, maka ema buka ha’u-nia liafuan sira hanesan mós ema buka daun. Ne’e konsekuensia, ne’e krús todan ida maka ha’u tenke prontu atu tula iha ha’u-nia kabas.

*) Bainhira Timoroan hamutuk, ema ida sei la book. Bainhira Timoroan hamutuk, ema ida sei la koko.

*) Iha ha’u-nia uma, ha’u maka manda. Keta tama ha’u-nia kuartu laran naran-naran de’it. Imi bele tuur iha varanda, no sala vizita, no bele ba iha ha’u-nia dapur no hariis fatin. Iha ha’u-nia kuartu, ha’u maka bele tama ho ha’u-nia família rasik.

*) Ha’u-nia nonok, ema dehan ha’u beik. Ha’u-nia nonok, ema dehan ha’u tauk. Tempu sei to’o, no ha’u sei loke ha’u-nia ibun. Imi keta hakfodak, imi keta isin fulun hamrik bainhira ha’u hatete sai lia loos maka ida ne’ebé loos.

*) Ita presiza nonok. Nonok ne’e osan mean. Nonok ne’e nu’udar jestu matenek nian ida. Ita presiza hakiduk. Ita presiza, se bele, dalaruma, husik ema seluk mak manan.

Thursday, January 22, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXI-3



Na’i, Ita bolu ha’u naran. Ha’u-nia bero husik hela iha tasi ibun… Ho Ita-Boot, ha’u sei ba tasi seluk…” [knananuk Igreja nian ida]

ESPRESAUN POETIKA XXXI-2



TIMOR, TERRA DA CRUZ SANTA

Iha foho leten sira maka maran dekor
Krús lubun hamrik, hatudu sinál

Ami sa’e ba foho leten, hala’o ami-nia via-sacra

Iha foho sira-nia tutun, ami sei hanawa
Iha foho sira-nia tutun, ami sei hananu,

“Ha’u Timoroan, Maromak oan, terus no susar, ha’u klamar tanis
Buka Maromak ha’u Aman doben, tan Nia mesak há’u riku soi..
Reff: O, Na’i Jesus ho ita belu, ita sei la’o hamutuk Nia.
Sei funu hasoru buat aat no sala, sei titu di’ak Maromak nian.”

--
2007-2008

ESPRESAUN POETIKA XXXI



*) HA’U HAREE HA’U-NIA LALATAK RASIK

Ramelau,
Ha’u hakat ba hakbesik ó-nia bee lihun moos furak ida
Iha nia ninin ha’u haree ha’u-nia lalatak rasik molik hela

Ha’u-nia lalatak mai hasoru ha’u
Nune’e nia haktuir ai-nanoik ida maka naruk tebes
Kona-ba ha’u-nia abut nia musan
--
*) Poezia oan ne’e ha’u hakerek orijinalmente iha lia-indonézia iha tinan 1990 nia laran bainhira ha’u iha ona rai liur (Kanada) moris hanesan refujiadu polítiku ida. Ha’u konsege halo tiha ona poezia ne’e ba múzika, no ho maluk múziku sira seluk ami hananu múzika oan ne’e dalabarak ona iha ami-nia atuasaun muzikál sira. Ha’u foin dahuluk sa’e foho Ramelau iha loron 5, fulan-Jullu, tinan 2008 bainhira ba asisti maluk jornalista, Max Stahl nia serimonia kazamentu. Ha’u-nia mehi atu kanta múzika oan ne’e iha Ramelau tutun konsege realiza duni iha momentu ne’ebá. Imajen foho Ramelau ne’e ha’u hasai ho ha’u-nia kamera dijitál bainhira ha’u atu fila ona hosi Hatubuilico ba Maubisse.

Wednesday, January 21, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXX



KUTA BEACH

Loron-matan monu, rai mós nakaras
Laloran boot mosu, baku ba ninin
Rai henek bokon, tasi nafurin

Ata oan ha’u tuur hakmatek, hasa’e hamulak
Ata oan ha’u tuur hakmatek, hasa’e harohan
--
Outubru 2008- Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXIX



HA’U “MUSAFIR”, HA’U EMA LA’O RAI

Ha’u—“musafir”, ema la’o rai
Ha’u ain tanan, ha’u liman tanan, ha’u isin tanan
Hakat hosi nakukun,
la’o ba buka hetan naroman
--
Outubru 2008-Janeiru 2009

Tuesday, January 20, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVIII



HA’U HAKARAK ATU DUNI HA’U-NIA MEHI

Ha’u hakarak atu halai, bá to’o iha orizonte
Ha’u hakarak atu duni, no kaer hetan ha’u-nia mehi
--
20 Janeiru 2009

Monday, January 19, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVII











ERNESTO “CHE” GUEVARA

Fitun Latina
Nabilan iha rai sabutar

Fó roman ba dalan leut sira
---
1997-2005

IN MEMORIAM EL COMANDANTE “CHE”
[en sus próprios palabras]

Keta haluha,
Haklaken ha’u-nia mehi

Keta baruk,
Hatutan ha’u-nia mehi

Adios, ha’u ba ona!

--
Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVI



HOMAN AMI-NIA FUTURU

Hasa’e bandeira Luzofonia nian iha rai ida-ne’e katak,
ami hakarak defini
ami-nia rai Lafaek nia fronteira tasi, rai no lalehan

Imi dehan ami ema bulak?
Imi dehan ami ema beik?

Husik, husik ami desidi rasik ami-nia destinu!
Husik, husik ami homan rasik ami-nia futuru!
--
Janeiru 2009

Wednesday, January 14, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXV

TAIS-MANE, TAIS-FETO

Tais ita kabala
Tais ita kahe iha kabas
Falun mós ita klamar

Tais-mane, tais-feto: sasan lulik, hatutan lisan bei-ala

Keta soe, keta sama, keta sunu
---
Janeiru 2009

NB: Dili, 14-1-09
Ha'u haruka poezia oan ne'e ohin dadeeer liuhosi SMS ba maluk sira. Maluk poeta/lia na'in ida naran Francisco Nascimento hatan ho nia dadolin tuirmai:
lisan bei ala mori hewai, bele de'it madia mori hewai. mewai karik moris ne'e sei ladun kmanek//

Tuesday, January 13, 2009

AFORISMA DIARIA [13-1-2009]

[Tinan foun 2009 tama ona kuaze semana rua. Ha’u hakat, hala’o moris ho kbiit maka ha’u iha.

Ha’u laiha planu barak ne’ebé ha’u trasa atu hala’o iha tinan ida-ne’e nia laran. Ha’u husik buat hotu suli de’it hanesan bee.

Atu di’ak ka aat, tinan tuan 2008 liu ona.

Papá Sebastião sai figura sentrál iha ami-nia moris. Oras ne’e nia halo tinan lima, fulan ida, loron tolu la’o husik hela Mamá, ami oan, no bei oan sira. Hanesan baibain, fulan-fulan iha nia loron mate/hakoi, há’u tenta hakerek poezia oan ida no haruka ba alin/bin sira liuhosi SMS..Ba fulan Novembru 2008, no Janeiru 2009 nian há’u hakerek poezia sira tuirmai
:

HANOIN PAPÁ SEBASTIÃO/ita aman/ita belun/la baruk/ laran maus/laran luak/kari fini/ ita moris buras/lolo ita sanak/ lolo ita dikin/haklaken funan/ita fuan tebar//10-11-2008//


PAPA SEBASTIÃO IN MEMORIAM/nia lian ita sei rona/nia iis ita sei horon/nia lala’ok ita sei sinti/nia lalatak ita sei haree/hatudu dalan naroman//11-1-2009//……]

***

*) Hala’o planu hodi hatutan moris ne’e nu’udar buat ida maka importante, no importante liután maka ezekuta planu ne’e ho didi’ak. La’os fásil atu hala’o moris. Presiza iha disiplina mentál.

Thursday, January 8, 2009

ESPRESAUN POETIKA XXIV

LABARIK SIRA PALESTINA NIAN

Raan matak nalihu iha fatin-fatin
Nakukun falun metin

Sira tanis filafali

Hakilar, husu naroman
Hakilar, fanun ema lubun

Sira lakon prezente
Sira lakon futuru

Sé loos maka se tilun?
Sé loos maka loke matan?
--
Dili, 8 Janeiru 2009

Wednesday, December 31, 2008

ESPRESAUN POETIKA XXIII

*) JERUSALEM, JERUSALEM, Ó TANIS FILAFALI ONA

Jerusalém, Jerusalém, ó tanis filafali ona
Matan-been suli la maran, habokon beibeik bandeira dame, ne’ebé tara iha didin lolon uma kain ida-idak nian

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u fuan ki’i, ha’u klamar tanis

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u toba la dukur

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u toba la hakmatek

--
Dili, 31 Dezembru 2008

*) Refleta hikas kona-ba situasaun iha Palestina ne’ebé hetan bombardeamentu hosi Israel.

AFORISMA DIARIA [31-12-2008]

*) Tinan 2008 besik atu tama ona to’o nia rohan. Aban ita tama hasoru tinan foun, 2009. Bainhira ha’u haree fali ba kotuk—observa há’u-nia viajen moris nian durante tinan ida nia laran, ha’u husu fali, “saida maka ha’u halo tiha ona?” Sente ba katak hetok ha’u halo buat barak liután atu prenxe moris ne’e, hetok ha’u sente ha’u seidauk halo buat barak hanesan kontribuisaun ne’ebé iha sentidu ba moris ne’e.

*) Karik laiha haraik an iha parte rua ne’ebé iha konflitu, dame, armonia no mós rekonsiliasaun sei susar atu hetan. Parte ida, hakarak ka la lakohi, tenke haraik an, hodi nune’e sei kria oportunidade ba parte ida seluk atu hamamar nia fuan maka toos ne’e.

*) Orasaun lahó servisu maka’as hanesan mós katak bosok. No servisu maka’as lahó orasaun, sente ba iha buat ruma maka ladún kompletu iha ita-nia viajen moris ne’e.

Monday, December 29, 2008

ESPRESAUN POETIKA XXII

*) MAROMAK NIA LIAN, MESTRE NIA LIAN

Rona ba Nia ko’alia liuhosi aitahan sira ne’ebé halo menas
Rona ba Nia ko’alia liuhosi relójiu didin lolon nian ne’ebé halo lian

Rona ba Nia ko’alia liuhosi fuan ne’ebé tuku
Rona ba Nia ko’alia liuhosi manu oan sira ne’ebé basa sira-nia liras

Rona ba Nia ko’alia liuhosi laloran lian ne’ebé tarutu

--
Dili, 29 Dezembru 2008

*) Tradús hosi obra orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia ho títulu “SUARA TUHAN, SUARA SANG GURU”

Wednesday, December 24, 2008

ESPRESAUN POETIKA XXI

GLORIA IN EXELCIS DEO

Kosok oan ida mai moris ita leet
Nia lori dame ba mundu rai klaran tomak

Mai ita ba hasoru Nia.

Gloria In Exelcis Deo!
--
Tinan 1990 nia laran-2008

NATAL TINAN IDA-NE’E NIA LA TAU TAN ONA ROUPA SANTA KLAUS NIAN

Tinan ida ne’e
Avo Katuas la tau tan ona roupa Santa Klaus nian
Avo Katuas la fahe tan ona prenda ba bein-oan sira

Iha lilin Natal nian maka sunu iha meja leten
Ami haree hetan Avo Katuas nia lalatak

--
Dezembru 2008

SEGREDU NASAUN NIAN

Buat barak maka ulun boot sira subar,
la fó sai ba ema lubun

Mosu rungu-ranga karik iha rai laran
Ulun boot sira maka semo uluk-uluk

Ema lubun boot maka sei tata rai
Ema lubun boot maka sei tata liman
---
Dezembru 2008

Thursday, December 18, 2008

ESPRESAUN POETIKA XX

RETRATU SIDADE DILI IHA TEMPU UDAN

Rai tarutu, no rai mós lakan
Sidade hakfodak

Udan boot mós tau
Baleta sira sulan metin
Bee nalihun tun-sa’e

Labarik foin sa’e sira
halimar udan-laran
Duni malu tun-sa’e
Duni mós sira-nia mehi
---
18 Dezembru 2008

Friday, December 5, 2008

ESPRESAUN POETIKA XIX


*) ITA-NIA HAMULAK, ITA-NIA HAROHAN


Bei Mário nia raan, sei la maran, sei suli nafatin
Habokon ita lolon

Bei Mário nia naran, sei la lakon, sei hakerek nafatin
Iha didin lolon uma-kain sira-nian

Bei Mário nia tilun, Bei Mário nia matan, sei la taka, sei rona nafatin
Ita-nia hamulak, ita-nia harohan

---
5 Dezembru 2008

*) Ha’u hakarak lee poezia ne’e iha loron Aifunan Moruk Avo Mário nian aban, loron-sábadu, 6 Dezembru, tinan 2008 iha rate.

Tuesday, December 2, 2008

ESPRESAUN POETIKA XVIII

*) KONA-BA BEI MÁRIO

1.Bei Mário nu’udar matan-dalan
Kaer ahi-lakan
Leno dalan nakukun

2.Bei Mário nu’udar ai hun
Tuba rai tetuk

Ita oan sira nu’udar sanak
Ita bei-oan sira nu’udar dikin

Hun ita la fui, abut ita la habokon
Ita la buras, ita la matak
--
28-11-2008

*)Oras ne’e família boot Barreto ne’ebé há’u halo parte dada sa’e hela namanas bandeira metan tanba Avo Mário mate. Avo iis kotu iha Ospitál Guido Valadares, Bidau iha loron-26, Novembru, no hakoi iha loron-28, fulan-Novembru iha Rate Kamea. Há’u le’e poezia oan ne’e hamutuk ho biografia Avo Mário nian bainhira rate kuak atu taka ona.

Monday, November 24, 2008

AFORISMA DIARIA [24-11-2008]

*) Ita inan-aman sira nu’udar manu inan, loke liras, luut ita-nia oan sira bainhira sira ki’ik. Oan sira oras ne’e boot ona. Ne’e duni, husik ba labarik sira halimar mesak-mesak, loke sira-nia liras, semo ba dook, buka rai kutun.

*) Dala barak mamar mai ha’u atu hatudu liman katak ema seluk de’it maka halo sala. Maibé, susar mai ha’u atu haraik an, no rekoñese katak ha’u mós halo sala hotu.

Friday, November 21, 2008

ESPRESAUN POETIKA XVII

HA'U HAKARAK SAI HANESAN MANU MAKIKIT

Ha’u hakarak livre, semo aas, hanesan manu makikit
Hateke tun hosi leten
Hateke luan, no borus, ho ha’u-nia matan kro’at
Ha’u hakarak rani, iha ai naruk nia sanak
Ha’u hakarak semo tun, buka rai kutun
Ha’u hakarak hananu, ha’u hakarak hakfuik
Ha’u hakarak semo fali, baku ha’u-nia liras
Ha’u hakarak husik hela ha’u-nia lalatak

--
21 Novembru 2008

Thursday, November 20, 2008

AFORISMA DIARIA [20-11-2008]

*) Ha’u lakohi lakan halo boot. Ha’u hakarak de’it lakan ki’ikoan oan hanesan lilin lolon ida, ne’ebé leno dalan nakukun iha ha’u-nia sorin-sorin.

*) Ha’u sei, konserteza basa ha’u-nia reen toos, no arepende aban bainrua karik ha’u lakohi atu prepara didi’ak ha’u-nia an iha oras ne’e. Moris ne’e ba oin nafatin, moris sei la hakiduk ba kotuk.

Wednesday, November 19, 2008

AFORISMA DIARIA [19-11-2008]

*) Hili atu sai lia na’in (lee: poeta) katak ha’u tenke prontu atu la’o tuir dalan ida-ne’ebé ema barak la la’o liu. Ha’u tenke prontu simu nia konsekuénsia tomak. Sai poeta hanesan mós sai ‘liurai’ ba ha’u-nia an rasik no ba maluk sira seluk, maibé laiha koroa (hanoin fali liafuan ha’u-nia mestre literáriu, Kahlil Gibran nian).

*) Keta hakfodak ho nabilan kulit liur nian. Kalma! Buka atu hatene saida loos maka iha buat ida nia laran.

Wednesday, November 12, 2008

ESPRESAUN POETIKA XVI

TRAJÉDIA SANTA CRUZ: IN MEMORIAM

imi-nia kole ami sura la hetan
imi-nia kole ami selu labele

ami hakarak hatutan
imi-nia halelir
ami hakarak haklaken
imi-nia hakilar

imi-nia kole la saugati

--
12 Novembru 2008

Tuesday, November 11, 2008

AFORISMA DIARIA [11-11-2008]

[Ohin Papá nia loron hakoi. Papá la’o hela husik ami oan sira, no hakat ba mundu seluk tinan 4, fulan 11 ona…Ha’u tenta haruka SMS ba alin sira hodi hanoin hikas Papá nia favór nia halo ba ami oan sira horikalan, hanesan tuirmai:

HANOIN PAPA SEBASTIÃO

/ita aman/ita belun/la baruk/ laran maus/ laran luak/kari fini/ ita moris buras/ ita lolo dikin/haklaken funan/ ita fuan tebar//…]


*) Keta nega ema seluk nia favór, liu-liu ema hirak ne’ebé uluk hamaran ita-nia matan-been bainhira ita tanis.

Monday, November 10, 2008

ESPRESAUN POETIKA XV

*) ITA TOMAK SAI NU’UDAR EMA LA’O RAI
(reflesaun simples kona-ba moris)

Ita hakat hosi dadeer, hakur iha loron manas, no to’o ikus tama fali ba iha rai kalan. Buat ida-ne’e nu’udar viajen moris nian ne’ebé ita hala’o. Hanesan ema indivíduu ida, ita hakat mesak-mesak iha ita-nia dalan moris ne’e. Hanesan kriatura sosiál, ita hakat, hala’o viajen ida-ne’e hamutuk ho maluk sira seluk.

Ita tomak sai nu’udar ema la’o rai. Ita tomak sai nu’udar ema viajante.

Viajen moris nian ne’ebé ita hala’o, nakonu ho nia mutin no metan.

Viajen moris nian ne’ebé ita hala’o nakonu ho nia midar no sin.

Iha viajen moris nian ne’ebé ita hala’o loron tomak ne’e, ita sidi, ita monu, no ita iha kbiit hamrik filafali, no ita kontinua hakat ba oin, atu ba to’o ita-nia viajen nia rohan. Dala ruma, bainhira ita monu no sidi, ita kuaze laiha tan ona kbiit atu hamrik no la’o filafali.

Iha ita-nia viajen ida-ne’e, sei furak liu bainhira ita sempre luku ita-nia an iha pergunta sira tuirmai:

-saida maka ita halo tiha ona ba ita-nia moris ne’e?
-saida maka ita halo daudaun ba ita-nia moris?
-saida maka ita sei hala’o ba ita-nia moris?

Hetok ita halo buat barak iha viajen moris ida-ne’e, hetok ita sinti katak ita seidauk halo buat barak ba moris maka sai nu’udar oferta murak hosi Maromak, no ita hatutan hosi ita-nia bei ala sira.

Loos duni, iha buat barak tan maka ita presiza atu hala’o.

Iha ita-nia viajen moris ne’e nian, ita husik hela ain leut lubuk. Ho kbiit tomak maka ita iha, ita sai matan-dalan ba ita-nia jerasaun sira ikusmai. Ita hein katak sira sei la’o tuir dalan leut ne’ebé ita husik hela tiha ona, maibé husu boot katak sira sei hamosu sira-nia ain leut rasik.

Kalan ita atu ba toba, iha ita-nia harohan no hamulak, husu boot, ita sei badinas atu hananu knananuk tuirmai:

“Na’i, ha’u nu’udar de’it lápis oan ida, ne’ebé Ita-Boot book hodi hakerek Ita-Boot nia hanoin no sentimentu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it flauta lolon oan ida, ne’ebé Ita-Boot huu hodi hamosu knananuk lalehan nian ne’ebé melodiozu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it gitara ida, ne’ebé Ita-Boot fekit hodi haklaken lian sira, ne’ebé fanun klamar sira mak toba dukur namanas,

Na’i, ha’u nu’udar de’it pianu ida, ne’ebé Ita-Boot toka nia lolon sira, no ha’u fó sai lian sira ne’ebé aas iha kalan nakukun no hakmatek,

Na’i, ho liafuan badak, ha’u hakarak hatete katak, fó lisensa mai ha’u atu empresta liafuan Santu ida nian katak,

“Halo ha’u-ata sai nu’udar instrumentru dame!”

iha mundu rai-klaran
ne’ebé luan ida-ne’e

Na’i, ha’u hakarak halo tuir, no kumpri bebeik Ita-Boot nia hakarak
iha rai no iha lalehan.”
---


Dili, Novembru 2008

*)Sei fó sai hosi RTTL, Dili.

Friday, November 7, 2008

ESPRESAUN POETIKA XIV

DILI, PANORAMA DADEER

ohin dadeer nakukun, udan monu rai
tasi been hakmatek, tasi been moos

ha’u fihir fali ha’u-nia lalatak
iha tasi nia laloran mak hananu
--
Novembru 2008

DILI, PANORAMA KALAN

lampu sira sidade nian
nabilan lakan-mate

laloran kafuak
rei tasi nia ibun kulit

karreta sira
halai ba mai

anin naniri

fulan no fitun iha lalehan

buat hotu
haree ba hanesan orkestra sinfonia

--
Novembru 2008

Thursday, November 6, 2008

AFORISMA DIARIA [6-11-2008]

*)Ita sei tuur la metin, ita sei atrapalladu beibeik bainhira ita-nia konsiénsia la moos tanba ita halo buat ruma la tuir dalan ukun-fuan nian. Ita-nia konsiénsia sei kontinua sai juís, hodi husu ba ita kona-ba ita-nia responsabilidade.

ESPRESAUN POETIKA XIII

*) DADUR FATIN NE’E NARAN TIMOR-LOROSA’E

tinan atus ba atus, tinan ruanulu resin
ha’u ema kesi ho alzema
iha há’u-nia rain rasik

ohin loron ha’u livre, hetan liberdade

iha rai ida-ne’e nia hirus-matan leten
ha’u hamrik firme
hato’o promesa ida
--
Outobru-Novembru 2008

*) Tradús hosi poezia ho lia-indonézia ho títulu, “Penjara itu Bernama Timor-Lorosa’e”

Wednesday, November 5, 2008

ESPRESAUN POETIKA XII

MANATUTO, EPIZÓDIU DADEER

dadeer hatudu nia buras, dadeer hatudu nia matak
ho mahon-been horikalan nian
mak naktabar iha hare tahan

ha’u ain bokon, kona bee natar, mak suli la maran
ha’u tilun rona manu-liin, haklaken lian-hananu

ha’u hakat bá hamrik iha kabubu leten
lolo liman hamulak, lolo liman harohan, atu hetan hare fulin tebar
--
5 Novembru 2008

Tuesday, November 4, 2008

ESPRESAUN POETIKA XI

LORON MATEBIAN

Lilin ita sunu
Ita harohan, ita hamulak
Aifunan ita kari
Matan been mós mamar,
suli filafali,
habokon rate lolon
--
1 Novembru 2008

Thursday, October 30, 2008

ESPRESAUN POETIKA X

Introdusaun

Ha'u tenta atu publika fali iha ne'e poezia sira ne'ebe ha'u hakerek iha tinan hirak liuba. Ha'u prepara tiha ona manuskritu ne'e atu publika iha livru kolesaun poezia ida ho versaun iha lia-tetun no indonezia. Hein katak idea ida-ne'e sei sai realidade duni iha tempu ikusmai.

1.LIAN INAN NIAN

Lian inan nian:
lian laran dodok
lian laran metin
Dalabarak hananu
iha espasu lia loos nian
---
1996-2007


2. RAI MORIS FATIN

Iha ne’e, iha ne’e duni maka
Inan hakilar
Fakar raan

Iha ne’e, iha ne’e duni maka
Fatin ne’ebé inan
Tau nia laran-metin

--
2002-2007

3. KO’ALIA LORI SIRA-NIA NARAN

Sira halelir
Terus isin no klamar

Sira sisi
Garantia justisa

Ami laran kaman
Ko’alia ho lian maka’as hodi sira-nia naran

---
2002-2007

4. IHA FOHO OAN IDA NIA LETEN, HANOIN KONA-BA
ASUWAI’IN NARAN LAEK OAN SIRA


Imi-nia kosar been ne’ebé suli—
Nu’udar hakilar liberdade nian

Imi-nia rate naran laek
Imi-nia rate ema la hakerek

Saugati deit ha’u buka mate isin

Requiescat in Pace!---

2002-2007

5. PENSANDO EN EL PAULO FREIRE

“ing ngarso sun tuludo, in madya mangun karsa, tut wuri handayani”
KI HAJAR DEWANTARA

Aifuan musan monu namkari hosi ai hun sira
Ne’ebé fuan tebar iha rai sira Amazonia nian

Anin huu hakur tasi Atlántiku
Anin huu hakur tasi Pasífiku
Lori mós aimusan sira ba rai Lafaek
Ne’ebé fuik maran

Iha ne’e, ha’u koko kuda
Iha ne’e, ha’u koko fui
Moris buas, ne’e maka ha’u hein
Fuan tebar, ne’e maka ha’u husu
---
2002-2007

Monday, October 27, 2008

ESPRESAUN POETIKA IX

MEDITASAUN RAI NAKARAS NIAN

ha'u husu fali ba tasi maka hafurin nia laloran
ha'u husu fali ba anin maka huu liuhosi ha'u-nia tilun tahan
ha'u husu fali ba lalehan maka riska risku ho kalohan,

"se loos mak ha'u? se loos mak ha'u? se loos mak ha'u?"

---
Dili, Outubru 2008

AFORISMA DIARIA [27-10-2008]

*) Hili atu sai lia na'in alias poeta ida iha ha'u-nia dalan moris ne'e signifika katak ha'u tenke prontu atu la'o iha dalan ida ne'ebe ema barak la la'o liu. Ho liafuan Indonezia maizumenus katak,"aku harus siap menapaki lorong-lorong sunyi."

Friday, October 3, 2008

ESPRESAUN POETIKA VIII

RETRATU NASAUN NIAN
(Hanoin hikas loron susar, 11-2-2008)

dala ida tan, kilat musan tarutu, fanun ema lubun
dala ida tan, raan matak nalihu, habokon rai tetuk
dala ida tan, matan wen suli, habokon ita hasan
dala ida tan, istória ita hakerek, ho tinta buradu
--
Outubru 2008

LORON REFERENDUM, 30 AGOSTU 1999

ami fihir rasik ami-nia dalan

ami hakilar, ami haklalak ba mundu tomak, marka ami-nia pozisaun, marka ami-nia prezensa,

“ami lakohi tan ona sai atan ba ema ida!”
--
Outubru 2008

THE UNFINISHED TASK
[Dedika ba Francisco Borja da Costa]

knananuk no halerik balun ó husik hela ona mai ami
iha ita-nia rai fehan: nu’udar knaar maka seidauk to’o nia rohan

ami hatutan ó-nia hananu
ami hatutan ó-nia halerik
hodi buka tuir ita lubun nia mehi furak.
--
Outubru 2008

BODIK BA ASSUWAIN SIRA

Belun sira, ami seidauk bele futu ami-nia manu. Ami-nia manu hafetu tuir oras. Bainhira oras to’o ona, ami hatun ami-nia manu, lalika tan tau tara.
---
Outubru 2008

20 MAIU 2002

Anúnsiu, anúnsiu, anúnsiu: hahú ohin kedas ona, husik ami mak kaer rasik ami-nia kuda talin!
--
Outubru 2008

Wednesday, October 1, 2008

AFORISMA DIARIA [1-10-2008]

[Ohin loron Idul Fitri-loron boot maluk musulmanu sira-nian. Loron vitória ba sira, hafoin tiha sira hakur liu fulan ida ne’ebé nakonu ho dezafiu. Minal Aidin, Walfaizin! Hosi parte Governu, ohin nu’udar loron feriadu. Ami hosi ONU nian feriadu tiha horiseik.

Kuaze loron tomak horiseik há’u halo hotu de’it há’u-nia tempu iha uma. Moras estómagu haka’as fali ona há’u. Há’u laran baruk. Buka deskansa--toba maka barak. Há’u lakon há’u-nia vontade atu hala’o buat seluk.

Ama sira foin to’o fali Dili horiseik tuku 2 loromanas. Sira toba kalan ida iha Maubisse, iha kafé laran de’it tanba roda rua karreta Panther nian kuak hotu…]

*) Karik ita fuan la boot, karik ita neon la luan, susar ba ita atu haraik perdaun ba ita maluk sira bainhira sira monu ba sala.

ESPRESAUN POETIKA VII

LAMENTASAUN EMA DADUR SIRA-NIAN

Tempu to’o ona ba ami ki’ik sira atu haklaken saida maka sai sabraut, saida maka sai ulun-ain, no saida maka sai buat la hun la dikin.

Hafoin tiha, ita-boot sira dehan katak ami la hatene ona ami-nia an, ami haluha ona ami-nia an hanesan fore-rai haluha ona nia kulit rasik?

Maluk eh, Maluk!
Ami hakarak de’it buat laek ida: lia loos ita keta falun metin, lia loos ita keta subar nafatin.
--
Outubru 2008

Monday, September 29, 2008

AFORISMA DIARIA [29-9-2008]

[Tuku 10:58 dadeer ona. Há’u foin atende enkontru servisu nian ida hanesan 'enkaregadu' xefe unidade tradusaun/interpretasaun nian. Oras ne'e iha Xefe administrativu foun, ne’ebé foin to’o mai iha loron rua ka tolu liubá. Nia mak diriji enkontru ne’e. Ami la ko'alia buat barak.

Findesemana liubá há’u prenxe ho atividade ekstra ne’ebé relasiona ho arte no língua, no mós há’u tenta atu rileks maka barak.

Iha Sábadu, 27 Setembru, dadeer tuku 6:15 hanesan ne’e, há’u ho Amor hala’o ezersísiu fíziku, hodi la’o to’o ba Ponte Cais. Fila fali ami liuhosi tasi ibun. Halai—hala’o ezersísiu iha rai henek leten. Ezersísiu fíziku halo há’u sinti fresku. Sinti ba iha impaktu pozitivu ba iha há’u-nia kondisaun mentál.

Nune’e tiha, iha tuku 9 há’u ba iha Eskola Portugeza Balide hodi hala’o enkontru ho alunu sira no mós ho diretora eskola ne’e nian kona-ba atividade kulturál ne’ebé há’u sei hala’o iha ne’eba iha semestre ida-ne’e. Há’u sei orienta alunu sira iha grupu muzikál ne’ebé uza tambor ne’e, ho kbiit tomak mak há’u iha. Há’u hein katak ha’u sei iha entuziasmu liután hodi hala’o knaar ne’e iha tempu ikusmai. Alunu sira haksolok.

Há’u tenta, iha Sábadu no Domingu, atu halo hotu há’u-nia tempu hamutuk ho Apai. Nia gosta halimar, halo jestu oinoin bainhira nia rona múzika lian. Furak atu haree nia jestu hirak-ne’e. Apai sei ko’alia nabolok de’it maski nia oras ne’e besik halo tinan rua ona. Dalaruma há’u lakon pasiénsia tanba nia nakar. Ami rua Amor hanoin atu hatama nia ba eskola “play group” ne’ebé eskola internasionál maka organiza. Hodi nune’e nia sei bele iha oportunidade atu dezenvolve liután nia abilidade iha konvivénsia ho ema seluk, liu-liu ho labarak maluk sira.

Domingu horiseik tuku 12:30 loromanas, há’u hahú filafali atividade enkontru “English Club” ne’ebé há’u estabelese hamutuk ho maluk estudante hosi Departamentu Inglês, UNTL nian, iha kampus UNTL. Ami analiza múzika “Imagine” hosi John Lennon nian. Klubu ne’e nia mehi maka hakarak de’it sai “lilin lolon oan ida iha nakukun laran”.

Hafoin tiha ida-ne’e há’u, Amor no Apai ba pasiar tasi-ibun, Arreia Branca. Apai toba dukur bainhira ami ba iha ne’eba iha tuku 2:40 hanesan ne’e. Ema barak.

Ha’u-nia programa mensál: “Anin Naniri” iha RTTL la’o di’ak tuir oráriu maka iha: hosi tuku 8 to’o 9 kalan. Tema ba fulan ida-ne’e há’u ko’alia kona-ba “pás”. Tuir loloos programa ne’e há’u prenxe iha loron 14-9, maibé tanba fallansu tékniku, ne’e duni foin horikalan maka bele realiza.

Tinan ualu ona há’u prenxe programa ne’e. Dala ruma rasik sinti no iha dúvida katak programa ne’e laiha impaktu buat ida ba ema barak.

Amor, há’u, Apai no ami-nia empregada, Ana ba Bekusi hasoru Tiu Padre ho Tiu Anas sira iha tuku 9:20 kalan. Ahi mate. Ami ko’alia kona-ba problema maka maluk sira iha Guda ne’eba enfrenta, ne’ebe iha relasaun ho disputa kona-ba baliza rai ho maluk sira hosi suku Molop…

Ama sira iha fali Suai ona. Sira to’o hosi Fohorem horikalan. Tuir planu, ohin maka sira sei mai liu Dili….]


*) Bainhira iha jestaun di’ak, buat hotu sei la’o di’ak iha ita-nia moris iha nível hotu-hotu. Ne’e “harga mati, yang tidak bisa ditawar-tawar”.

*) Ita sai nu’udar ema ipókritika ida bainhira ita dehan katak ita hadomi umanidade tomak maibé ita la hadomi ita-nia maun-alin, bin-alin rasik ne’ebé besik liu ho ita.

*) Mundu ne’ebé ohin loron ita moris ba ne’e sai rungu-ranga barak resin tiha ona. Di’ak liu ita keta ho ita-nia beikteen maka iha, halo mundu ne’e sai rungu-ranga aat liután.

***

Friday, September 26, 2008

AFORISMA DIARIA [26-9-2008]

[Oras ne’e tuku 4 lorokraik resin ona. Há’u hato’o de’it servisu interpretasaun ba konferénsia imprensa ida iha eskritóriu, ohin dadeer. Kondisaun fíziku há’u-nian ladun di’ak. Moras estómagu ataka há’u kuaze semana ida ona. Ohin dadeer molok mai servisu, há’u sinti laran beik loos… Ah, ha’u la hatene bainhira maka moras estómagu ne’e bele di’ak. Kondisaun ida-ne’e kuaze hanesan iha tinan tolu liubá..

Furak atu hatene hosi SMS ohin loromanas hosi alin Mundu nian katak oras ne’e nia iha ona Lombok, bá férias.. ]


*) Lia loos ita subar la hetan. Lia loos sempre tuu nafatin ita. Lia loos buka bebeik dalan atu haktuir nia lala’ok sira. Lia loos hanesan mós foho volkániku. Sedu ka tarde, lia loos sei rebenta.

Thursday, September 25, 2008

AFORISMA DIARIA [25-9-2008]

[ Tuku 7:21 kalan ona. Ha’u sei iha hela nafatin eskritóriu. Ha’u sei hakarak uza ha’u-nia tempu maka iha ne’e hodi hakerek nota ba ha’u-nia blog Tetun nian. Agora há’u bele atualiza ona há’u-nia blog sira iha eskritóriu depoisde hetan dalan horiseik atu hala’o buat ne’e hosi maluk durubasa ida hosi Laclubar, ne’eb’e uluk ami eskola hamutuk iha SMP Manatuto.

Há’u hala’o servisu hanesan baibain. Há’u tenta atu kontinua hodi mantein beibeik há’u-nia profesionalizmu iha nivel ne’ebé aas, ho kbiit tomak maka há’u iha. La’ós buat ida maka f’ásil, konserteza. Sai durubasa no tradutór iha ninia dezafiu rasik maka barak, hanesan mós profisaun sira seluk. Tinan neen ona há’u hala’o knaar hanesan durubasa/tradutór. Dala ruma ha’u sinti katak ha’u la avansa ba oin, maibé sinti ba há’u la’o, no dulas hela de’it iha fatin……]

*) Ita-nia sa’ude—tantu saúde fíziku no mentál nu’udar osan mean. Karik ita la kuida ho didi’ak, ita mak sei leki, ita maka sei lakon. Valór moris sá maka iha teni, karik ita iha sasan lubuk, ita iha osan barak maibé ita mukit iha saúde?

*) Ita presiza haraik an iha aspetu hotu-hotu, hodi nune’e ita sei loke ita-nia neon ho fuan atu aprende, no aprende buat barak liután iha ita-nia viajen moris ida-ne’e. Dala barak ona maka ema dehan ho liafuan klásiku katak, “hetok ita aprende buat barak, hetok ita sinti ita seidauk aprende buat ida.”

***

ESPRESAUN POETIKA VI

DILI LORI NIA KRÚS TODAN

Dili monu baku fila, taka rabat, dala ida tan, ba rai rahun leten

Dili hariis ho kosar metan
Dili hariis ho raan matak

Dili la lakon nia fiar
Dili la lakon nia esperansa

Dili lori rasik nia krús todan, hakat ho kbiit tomak, hasoru roman nabilan
--
Setembru 2008

Wednesday, September 24, 2008

AFORISMA DIARIA [24-9-2008]

Fatuhada, 24 Setembru 2008

[Tuku 6:55 dadeer.Roda moris nian kontinua dulas.Ha’u la’o tuir roda moris nian, ho kbiit no vontade mak ha’u iha... Viajen moris nian nakonu ho zig-zag. Nakonu ho ‘tun-foho, sa’e foho’. Nakonu ho metan no mutin.Ita presiza iha estamina forte atu hala’o viajen naruk ida-ne’e...Dala ruma, ita hamrik, ita sama rai, ita sinti namlele..Hanesan ema, ita iha frakeza, ita iha kbiit. Ne’e realidade....Viajen naruk moris nian kontinua hein hela ita atu hala’o ita ida-idak nia knaar..

Saida maka ha’u halo tiha ona ba moris? Pergunta ida-ne’e kontinua mosu. Hetok ha’u halo, hetok ha’u sinti ha’u seidauk halo buat barak. Ha’u sinti mamuk nafatin.

Fulan ida-ne’e, tinan ida-ne’e, Papa halo tinan 4, fulan 9 la’o hela mundu ida-ne’e, no hakat ba mundu seluk. Ama sira de’it maka ba tau aifunan. Hanesan omenajen ida ba nia, ha’u oferese liafuan sira tuirmai:

IN MEMORIAM PAPA SEBASTIÃO/papa ita-nia hun/papa ita-nia abut/ita nu’udar sanak/ita nu’udar dikin/sei la buras/ wainhira abut no hun la hetan fui bee malirin//[6:53:30 AM, 11-9-2008]

Mama mós tinan ida-ne’e halo tinan 67. Mama ferik tan ona. Ah, Mãe, ami oan sira somente halo ama ulun fatuk moras tan de’it, no laran maka moras de’it ho ami ida-idak nia hahalok mak la tuir dalan!! Sá favór maka ami oan sira selu ona ba Mãe? Mama nia domin mai ami oan sira ne’e nu’udar domin ida ne’ebé rohan laek. Hanesan ema ida, mama sei labele nega katak nia sei susar atu la sinti laran kanek, bainhira ami oan sira halo nia laran susar.

Mama bá Fohorem iha loron 18-9,halo lia iha Amsarani nia kabeen nia uma lisan.Horikalan nia telefone ha’u katak Domingu, 28-9 maka nia sei filafali mai Dili ho nia karreta Panther besi tua....]

*) Nu’udar buat ida maka estrañu no triste, karik rai soberanu ida, rai ida-ne’ebé hetan tiha ona nia ukun an liuhosi funu naruk ida-ne’ebé nakonu ho susar no terus, nia ema sira sai fali bainaka iha sira-nia rai laran, bainhira ema rai liur maka mai, no sai fali hanesan na’in rasik ba rai ida-ne’e, no sira maka domina tomak.

*) Dame sei laiha, no buras iha mundu karik ita ema ida-idak la buka kuda, no hamatak iha ita-nia fuan ho neon.

*) Afinál, ukun an la’ós buat ida maka kaman.

*) Buat hotu iha mundu ezije ekilíbru. Bainhira lakon ona buat ne’e, rungu-ranga maka sei mosu.

*) Istória ita ema nian repete no repete ba beibeik. Ita aprende buat barak ona?

*) Karik laiha planu estratéjiku ba moris iha mundu modernu, ita sei lakon iha kompetisaun tomak. Ita maka sei sai leki, no ita maka sei basa ita-nia reen toos mós, buat hotu liu ona.

*) Leno bebeik ó-nia an! Hodi nune’e ó sei bele hatene sé loos maka ó.

*) Hamanasa ba iha loron ohin! Maibé rai hela ó-nia hamnasa ba loron aban nian mós!

***

Sunday, September 7, 2008

AFORISMA DIARIA [7-9-2008]

Fatuhada, 7 Setembru 2008

[Fulan Setembru hahú ona mós, ha’u seida’uk sai nafatin hosi tahu laran. Ha’u sinti ha’u sei la’o hela iha nakukun. Ha’u sei la’o hela iha rai maran ‘falta motivasaun’ nian... Ha’u preokupa oituan, keta halo buat ne’e bele afeta liután ba ha’u-nia sa’ude fíziku. Ah,biar halo nusa mós, ha’u tenke prontu atu tula iha ha’u-nia kabas se karik ida-ne’e nu’udar krús todan ida duni, ne’ebé mosu iha ha’u-nia moris laran tomak. Ha’u prontu atu tama iha nakukun, dulas an tomak iha tahu laran, no la’o ba hetan naroman. Na’i, ha’u monu, no monu dala ida tan...Keta baruk atu hi’it ha’u ata sai hosi tahu laran, no nakukun. Tuku 4:32 lokraik ona. Ha’u tuur iha varanda uma Fatuhada bainhira ha’u hakerek dadaun liña hirak ne’e. Iha ai kale leten mak la dook hosi uma, ha’u rona lakateu boot halo lian. Nu’udar orkestra. Apai ho Amor halimar iha uma oin. Apai no Amor nia prezensa sai nu’udar terapia....Anin huu, dulas aitahan ai-kaixote....Loromatan naroman.....Karreta para uma oin....]

*) Lei karma kontinua aplikavel iha ita-nia moris bainhira mundu kabuar ne’e sei dulas hela, hale’u loromatan.

*) Ha’u bele bosok ema barak—subar tun, subar sa’e buat barak ka oituan, maibé ha’u labele bosok ha’u-nia an rasik, matebian, uma lulik no Maromak.

Sunday, August 31, 2008

ESPRESAUN POETIKA V

KNANANUK DAME NIAN

Knananuk dame nian
ha’u haklaken ba ó atu rona,
lahó pra-kondisaun buat ida
Maibé, ó sei dada an, ó sei la liga boi
To’o bainhira loos maka ha’u sei hein?
--
2008

MATAN-BEEN MOHU

Matan-been mós mohu. Tanis hotu ona. Oras to’o, ita hadeer, hamrik no hakat fila fali.
--
2008

JUSTISA NO LIA-LOOS HANESAN AITARAK

Justisa no lia-loos, ne’ebé la haklaken
hanesan aitarak oan ida

Tuu beibeik ita
Ita tuur la hakmatek

Ita-nia laran sempre tuku-tuku

--
2008

AFORISMA DIARIA [31-8-2008]

[ Ohin fulan Agostu tama ona iha nia rohan. Ah, saida maka ha’u halo tiha ona durante fulan ida-ne’e nia laran? Ha’u sinti ha’u seidauk halo buat ida maka iha valór boot iha viajen moris ida-ne’e.

Besik fulan ida ona, hahú iha loron 3, fulan-Agostu, ha’u sei luku an nafatin iha tahu laran depresaun nian. Susar tebes atu dada an sai hosi ambiente ida-ne’e. Motivasaun atu hala’o buat barak iha moris loron-loron nian, kuaze laiha. Bainhira loos maka ha’u sei kore an hosi buat ne’e?..

Bainhira ha’u hakerek dadaun fraze oan hirak ne’e, ha’u tuur besik ha’u-nia oan mane mesak, Habas maka oras ne’e toba dukur hela iha kulsaun leten, iha sala família nian. Furak atu haree nia toba, goza-nia tempu. Nia brinkedu sira namlear iha televizaun oin..Nia ohin sobu namlekar, no husik rungu-ranga.. Ah, se karik nia hatene saida loos maka oras ne’e ha’u sinti, no hanoin kona-ba moris. Durante ne’e ha’u husu ba ha’u-nia an, ha’u sei bele akompaña nia moris to’o nia boot sai mane klosan ida? ...]

*) Dala barak ita moris iha drama bosok nia laran. La hatene atu to’o bainhira maka drama ida-ne’e sei ramata? Sedu ka tarde, drama bosok nian ema seluk sei hatene. Kuandu ema hatene ona, ita-nia oin sei sai loos hanesan ‘asu han tee’. Konserteza, morin sira maka durante ne’e iha, sei semo lakon hotu.

*) Keta baruk atu fahe ó-nia matenek ba maluk sira seluk hanesan bukae oan ruma ne’ebé ó lori iha ó-nia kohe durante viajen moris ida-ne’e.

*) Hetok ha’u hakerek buat barak, hetok ha’u sinti katak ha’u seidauk hakerek buat ida. Ha’u sinti mamuk hela iha ha’u-nia laran. No iha buat barak tan maka ha’u presiza atu hakerek, no fahe ba maluk sira.

Friday, August 8, 2008

ESPRESAUN POETIKA IV

IHA PALÁSIU GOVERNU NIA OIN

Iha-ne’e, uluk, ami hamrik, hasa’e ita-nia bandeira
Iha-ne’e, uluk, ami hamrik, hananu ita-nia inu

Iha ne’e, ohin, ita hamrik,
hakruuk ba sira ne’ebé lakon
Iha-ne’e, ohin, ita hamrik,
promete, hatutan sira-nia mehi
--
Agostu 2008

DOM BOAVENTURA

Surik nia losu, surik nia foti aas,
ain nia tuba metin

Ita mós tebe, ita mós bidu,
ita mós haklalak,
“keta sama ami neon, keta bobar ami fuan, keta sobu ami lisan!”
---
Agostu 2008


IHA FOTOGRAFIA BOOT NICOLAU LOBATO NIAN IDA NIA OIN
(versaun badak)

Tetaplah bersinar meski setiap kali kita tesungkur”
NELSON MANDELA

Ba rai lulik ida-ne’e, ba rai kmanek ida-ne’e, nia fó nia fuan, nia fó nia aten, nia fó nia neon

Nia--ita-nia mestre,
nia—ita-nia mata-dalan,
hatudu naroman.
La’o no husik hela ita,
ho otas nurak,
La’o no rai hela ba ita,
liafuan murak:
“A nossa victória é a questão do tempo!”
--
Agostu 2008

ITA-NIA OAN, ITA-NIA JERASAUN

Ita rua hamutuk, hamosu matan-fulun
Ita rua hamutuk, hamosu tee-rohan
Ita rua hamutuk, haklaken knananuk domin
---
Jullu 2008

Thursday, August 7, 2008

ESPRESAUN POETIKA III

IHA FOTOGRAFIA BOOT NICOLAU LOBATO NIAN IDA NIA OIN

“Tetaplah bersinar meski setiap kali kita tesungkur”
NELSON MANDELA


Ba rai lulik ida-ne’e, ba rai kmanek ida-ne’e,
nia fó tiha ona nia fuan, nia fó tiha ona nia aten,
nia fó tiha ona nia neon.

Nia--ita-nia belun
Nia--ita-nia oan
Nia--ita-nia maun
Nia--ita-nia alin
Nia--ita-nia tiun
Nia--ita-nia sobriñu
Nia--ita-nia avó
Nia--ita-nia nai-ulun
Nia--ita-nia mestre
Nia—ita-nia mata-dalan,
hatudu naroman.

La’o no husik hela ita,
ho otas nurak,
La’o no rai hela ba ita,
liafuan murak:

“A nossa victória é a questão do tempo!”

--
Agostu 2008


RAAN MÓS NAKFAKAR, RAAN MÓS NALIHU


Ita sadik malu, ita soran malu, ita tata malu
Ita dada kulatra, ita tiru malu, ita oho malu

Raan mós nakfakar, raan mós nalihu

Rai, tasi no lalehan laran taridu

Matan been mós suli, suli la maran
Hosi kalan ba loron, hosi loron ba kalan
--
Jullu 2008

DIÁLOGU IDA IHA TINAN KLARAN
(Reflesaun Dadeersan nian)

Na’i, ha’u nu’udar de’it lápis oan ida, ne’ebé Ita-Boot book hodi hakerek Ita-Boot nia hanoin no sentimentu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it flauta lolon oan ida, ne’ebé Ita-Boot huu hodi hamosu knananuk lalehan nian ne’ebé melodiozu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it gitara ida, ne’ebé Ita-Boot fekit hodi haklaken lian sira, ne’ebé fanun klamar sira mak toba dukur namanas,

Na’i, ha’u nu’udar de’it pianu ida, ne’ebé Ita-Boot toka nia lolon sira, no ha’u fó sai lian sira ne’ebé aas iha kalan nakukun no hakmatek,

Na’i, ho liafuan badak, ha’u hakarak hatete katak, fó lisensa mai ha’u atu empresta liafuan Santu Fransisku Asisi nian,

“Halo ha’u-ata sai nu’udar instrumentru dame!”

iha mundu rai klaran
ne’ebé luan ida-ne’e

Na’i, ha’u hakarak halo tuir, no kumpri bebeik Ita-Boot nia hakarak
iha rai no iha lalehan.
Amen.
--
Juñu 2008

Saturday, August 2, 2008

ESPRESAUN POETIKA II

TIMORESE SPIRITUALITY

Maromak, matebian
no uma lulik: fatuk lalian tolu
hatuur iha fehan matak rai Lafaek nian.

Ha’u hatuur ha’u-nia fiar
iha fatuk lalian tolu nia leten.
Ha’u sei la nakadoko,
Ha’u sei la riba,
Ha’u sei la naran monu arbiru.
--
2008

DILI TANIS, DILI HAMANASA

Dili sai tiha ona testemuña ba ema mate lubuk
Dili sai tiha ona testemuña ba ema moris lubuk

Dili hakru’uk
Dili nonok
Dili hakat ho laran tanis

Dili foti oin
Dili hamanasa
Dili hakat ho laran haksolok
hasoru loron aban, ne’ebé sei nakonu ho nia mutin no metan
--
2008

ITA MAK SEI LEKI, ITA MAK SEI LAKON

Tasi, ita-nia belun
Rai-maran, ita-nia belun
Ai-laran tuan, ita-nia belun
Fatuk-laran, ita-nia belun
Dolak oan, ita-nia belun
Mota oan sira, ita-nia belun
Lelehan, ita-nia belun
Balada sira, ita-nia belun

Ita keta halo kanek
Ita keta halo rahun
Ita keta sobu namkari

Bainhira hakenek, bainhira harahun, bainhira sobu namkari,
ita mak sei leki, ita mak sei lakon
---
2008

AISAR KESAK LUBUN ITA FUTU HAMUTUK, FOER KALA ITA SEI DASA

Aisar kesak lubun namlekar iha ita-nia knua
Aisar kesak lubun hein hela ita hotu atu futu

Aisar kesak lubun ita futu hamutuk, foer ita kala sei dasa

Aisar kesak lubun ita futu hamutuk, asu ida sei la hatenu, aisar kesak lubun ita bobar halo metin, asu ida sei la baku nia ikun
--
2008

ESPRESAUN POETIKA I

1. KO’ALIA LIA DOMIN

Lia domin hakat liu rai keta

Lia domin: nu’udar funu ida hasoru “status-quo”

Bainhira ko’alia lia domin, la presiza tan ona durubasa sira.

---
2006-2008


2.LIAFUAN SIRA IHA LIRAS

Liafuan sira iha liras
Liafuan sira semo, hale’u mundu rai klaran

Liafuan sira lakohi ema futu
Liafuan sira lakohi ema sulan

---
2007

3.LÁGRIMAS DO AVÔ CROCÓDILO

Ha’u-nia laran dodok
Ha’u-nia laran taridu
Ha’u-nia laran susar
Ha’u-nia laran kanek

Dodok
Taridu
Susar
Kanek

La halimar

Haree imi oan sira, beioan sira han malu, tata malu la hotu de’it

Ha’u-nia matan been suli,
Sei suli hanesan mota oan ida iha tinan bai-loro,
Bainhira imi la hakat atu buka malu fali, fó liman ba malu
Hodi hakotu lia sakat maka bobar metin imi neon,
kesi metin imi laran
---
2008


4.TURUK NETIK Ó-NIA BEE MURAK
(Meditasaun Loro Makas nian)

Na’i, ha’u ata hamrok
Na’i, ha’u ata hamlaha
Ha’u ata liman ain kole, la’o labele

Turuk netik Ó-nia bee murak ba ha’u klamar no isin

Hamutuk ho Na’i, ha’u sei la sidi
Hamutuk ho Na’i, ha’u sei la monu
---
2008

5. *) BERGURU PADA ANAK

Labarik sira, ita-nia matan-fulun
Labarik sira, ita-nia tilun-tahan
Labarik sira, ita-nia tee-rohan
Labarik sira, ita-nia raan kafuak
Labarik sira, ita-nia liman-ain

Labarik sira, sai sasin moris,
hatutan ita-nia lisan,
husi hun to’o rohan

Labarik sira, ita-nia eskolante
Labarik sira, ita-nia mestre
---
2008

*) Títulu poezia ne’e mai hosi títulu livru ida-ne’ebé hakerek ho lia-indonézia, katak “APRENDE HOSI LABARIK SIRA”.

AFORISMA DIARIA [02-08-2008]

1-8-2008

[Tuku 11:12 PM. Apai ho Amor toba kleur ona. Sala vizita no sala família nian ne’ebé oras ne’e ha’u uza dadaun hodi halo reflesaun ida-ne’e, hetan akompañamentu muzikál ho melodia sira Mozart nian ne’ebé furak.

Kalan ida-ne’e mós, maisumenus iha tuku 9:40 PM, kantór balada, Ebiet G.Ade nia múzika “Taubat” konvida tebes ha’u atu luku klean iha tasi laran reflesaun nian kona-ba hahalok metan ita ema nian sira durante iha tinan barak. Ha’u laran dodok. Ha’u laran tanis. Ha’u laran taridu. Ah, bainhira mundu tomak fila hotu ona kotuk ba ita tanba de’it ita-nia hahalok kleuk, sé tan mak ita bele sei konfia, se la’ós Maromak? Ho Nia kbiit tomak, Nia simu ita, ho Nia kbiit domin rohan laek, nia hamaus ita klamar.

Tanba kole tebes, ne’e duni ha’u la konsege buka atu halo avaliasaun profunda horikalan hanesan esforsu boot ida atu hodi taka alias termina atividade sira tomak iha fulan Jullu nia laran. Yes, the spirit is willing but the flesh is weak. What else can I do?

Horiseik ha’u hetan kna’ar hodi ba halo servisu durubasa nian iha Sorumutu Nasionál kona-ba Desentralizasaun, ne’ebé Governu rasik mak organiza hamutuk ho UNDP iha Edifisiu foun M NE iha Pantai Kelapa ne’ebá. Hasoru maluk Sidonio iha servisu ne’e. Ha’u apresia tebes nia servisu ne’ebé profesionál.

Ohin dadeer ha’u akompaña ha’u-nia Xefe VRESJ ba halo inagurasaun ba Parke Nasionál TL nian, Nino Konis Santana iha Mehara, Tutuala, Lospalos. Ha’u ba ho maluk jornalista sira, sae’ elikópteru. Viajen ba ne’e kleur oituan, tanba ami sei semo ba Baucau, Viqueque, Lospalos, no to’o ikus mak tuun iha Mehara. Ha’u-nia laran beik, atu muta sala-sala bainhira ami t’o iha Viqueque, no besik atu tama ona Lospalos. Seremonia inagurasaun ne’e hala’o ho prezensa maluk sira barak—tantu nasionál no internasionál sira. Ha’u impresionadu tebe-tebes bainhira foti matan hateke ba beleza Lagoa Ira Lalaru nian. Ami fila to’o iha Dili tuku 4:20 PM.

Ha’u hein katak iha fulan Agostu nia laran no iha fulan sira tuirmai, ha’u sei bele luku, no luku klean liután ho didi’ak iha reflesaun no asaun moris nian. ]


*) Na’i, Ita-Boot nia liafuan sira ne’ebé namlekar iha rai fehan sira mundu rai klaran nian, sai nu’udar ha’u-nia ai-han klamar. Ha’u sei folin laek, bainhira ha’u la han, ha’u sei kbiit laek, bainhira ha’u la hemu.

*) Na’i, ha’u la husu buat barak. Ha’u hakarak de’it atu kontinua sai lilin lolon ida, ne’ebé naktabar metin iha Ita-Boot nia liman, ne’ebé Ita-Boot sunu halo lakan hodi leno dalan nakukun.

*) Saida tan mak ha’u sei bele kokotek se karik konfiansa laiha ona atu hato’o mai ha’u tanba de’it ha’u-nia hahalok kleuk?

*) Furak atu refleta fali ba iha mudansa estasaun haat: Primavera, Veraun, Outonu no Invernu, ne’ebé ha’u haree tiha ona ho matan, kaer tiha ona ho liman. Síkulu estasaun tempu nian dulas dala fila-fila iha tinan bai-loro. Ha’u tenke prontu atu simu realidade estasaun moris nian iha ha’u-nia vida tomak. Ha’u tenke prontu atu simu via-pozitiva, via-negativa, via-kreativa no via-transformativa.

***

Wednesday, July 30, 2008

AFORISMA DIARIA [30-7-2008]

[Tuku 11:05 PM. Múzika hosi Rai Pasífiku favoritu nian oras ne’e lian. Apai mós tanis. Nia kabun oan kala tata. Tanis hori-horin ona..

---
11:42 PM. Apai ohin tanis halo maña.Ami rua Amor sai bila an..Ah, ha;u-nia oan ne’e, sa mak halo nia...Keta buat fo’er ruma maka tuir nia karik? Buat hotu halo ba nia ladi’ak de’it...Agora dadaun Amor kous nia, hamaus nia atu toba..

Ohin ha’u hahú fali servisu..Hahú fali rutinidade ne’ebé dala ruma halo ita sai baruk....]


*)Ita barani atu enfrenta realidade moris nian ne’ebé “kolu molik ita-nia dignidade tomak” tanba de’it ita-nia hahalok kleuk?

*) Realidade istória—atu mutin ka metan—ita tenke hakerek loloos. Ita labele inventa tun, inventa sa’e.

***

Tuesday, July 29, 2008

AFORISMA DIARIA [29-7-2008]



[ Tuku 10:30 AM ona. Rai loron furak..Loron ida tan ha’u tama fali servisu ona. Ha’u hein katak ha’u sei tama servisu fila fali ho espiritu foun, enerjia foun. Ha’u laran susar oituan ho Apai maka moras—kabun moras,no isin manas-sa’e tun,sa’e tun desde Sesta kalan liubá hanesan ha’u hatete tiha ona. Nia foin dadaun liubá tee been no muta.. Tanba de’it Apai moras ne’e mak ha’u tenta la prenxe ha’u-nia férias ho atividade seluk maibé buka atu haree Apai.

Ha’u-nia atividade programa “Anin Naniri” iha RTL la hala’o tanba maluk sira prenxe tiha ona ho sira-nia gravasaun rasik iha Dominguu kalan, 27-7. Afinál, ha’u prepara tiha ona atu prenxe ho obra eskritór Indonézia, Sitor Sitomorang nian.

Horiseik..loron tomak, la’o liu—ha’u sulan de’it iha uma, haree Apai maka mal dispostu.. Lorokraik mak ami nain rua Amor ho Kaka Nia lori Apai ba hasai raan, no ba konsulta. Depois kalan tuku 7 ami ba vizita Enti, Bati no Ziña sira iha Usindu. Apai gosta halimar ho Félia no Nelvia sira... Uma oin Uma Usindu matak. Haas fuan tebar..Ami janta iha Zinha sira....]


*) Dili sai tiha ona testemuña ba ema mate lubuk/Dili sai tiha ona testemuña ba ema moris lubuk/ Dili hakruuk/Dili nonok/ Dili hakat ho laran tanis/ Dili hakat ho laran haksolok/hasoru loron aban//

*) Sei sinti la furak bainhira nasaun ida ukun an tiha, nia ema sira rasik haree fali ema rai seluk hosi rai liur mak mai sai fali “boss” iha sira-nia rain halo bara-barak, no sira rai nain sira sai fali “matros”.

*) Tasi ita-nia belun/Foho ita-nia belun/Ai-laran ita-nia belun/Ita keta sona borus/Ita keta halo rahun/Halo aat, ita mak sei leki/Halo aat/ ita maka sei lakon leet//

*) Ha’u sei hamnasa kabun moras bainhira haree ó “berlagak” sai moralista, maibé afinál iha kotuk ó ne’e sai “um grande sacana”. Moris ne’e nakonu ho “sandiwara”.

***

Sunday, July 27, 2008

AFORISMA DIARIA [27-7-2008]



[Oras ne’e tuku 8:26 AM. Ohin loron Domingu, loron relaxa nian. Ha’u hadeer tarde loos iha tuku 8:15.Apai toba haklena iha sala família nian, haree hela video animal, no hemu bee hosi nia bibiroon. Derepente nia halai mai hakoak ha’u tanba nia tauk, haree labarik sira iha video, hatais roupa hanesan kulit animál fuik sira nian.

--
Ami rua Amor lori Apai ba konsulta iha Ospitál Nasionál horiseik, tuku 10 AM. Hetan aimoruk iha ospitál balun hosi reseita doutora Lucia nian. Apai isin manas ne’e pode ser tanba nia nehan mak atu moris tan.
Horiseik tuku 4 PM, ha’u hahú fali atividade hanorin Inglés iha UNTL depoisde semana tolu ha’u la mosu iha aulas tanba ha’u foti férias. Kontinua fanun fali alunu/a sira ho idea filózofika sira.

Ha’u-nia atividade sosiál kulturál semana liubá, bele sumariza hanesan tuirmai:

-22-7: atende festa aniversáriu Chris Metan nian iha LABEH, Malinamuk, Komoro. Ami rua Irmaun Augusto ba iha tuku 6:30 PM ona. Hasoru Mantuto oan; Eufemia no Tia Angela, Papa nia primu sira. Ha’u hato’o poezia oan ida ho títulu: “Language of Love” ba Chris hanesan prenda aniversáriu nian. Ha’u sunu surat tahan ninin ho lilin, depois entrega ba nia. Ha’u fila ba uma, oin halai, laran beik, atu muta.

-23-7: atua múzika ho poezia hamutuk ho Irmaun Augusto iha grupu ami nian (A2CS) ba programa “Timorese Poetry Reading”, ne’ebé organiza hosi maluk Amerikana, LA iha Tropical Bakery. Maluk sira apresia tebes ami-nia

-24-7: dada lia ho maluk poeta, Carion iha Restaurante Ocean View kona-ba futura vida sosiu-kulturál nian. Ha’u hetan belun literáriu ida ne’ebé ha’u bele konfia atu dada lia liután kona-ba buat barak. Nia atu ba ona kontinua fali nia estutu iha rai Java. Nia aranka horiseik...]


*)Fatuk ba’e iha tasi ninin fó lisaun boot ida mai ita ema atu aprende. Tasi nia laloran baku fatuk ne’e, maibé fatuk ne’e kontinua hamrik firme. Ita ema tenke hamrik metin nafatin, maski hetan dezafiu oinoin iha ita-nia moris.

--[percik permenungan 25-7-2008]—

*) Kruz ha’u lori/Kruz ha’u tutur/kruz ha’u hulan/ sa’e Kalváriu tutun/Iha dalan klaran/ ha’u monu/ no monu fila fali/Loro makas/ ha’u hamrok/Loro makas/ha’u hamlaha/ Loro makas/ha’u liman ain kole//

--[percik permenungan 15-7-2008]—

*) Imi sai hosi kaut ida. Imi husar talin ida de’it. Nusa mak imi tetak kotu? Nusa mak imi laran metan ba malu?

*) Violénsia fíziku mak sai nu’udar dalan úniku ba ita atu uza hodi hamoos uma laran ne’ebé foer, uma laran mak nakonu ho iis dois? Violénsia mak sai hanesan “shock therapy” ida? Bele mós “sim”, bele mós “não”, depende realidade?

*) Ita-nia problema moris ne’e sériu tebe-tebes. Ita-nia problema sira ne’e hakanek fuan, ita-nia problema sira ne’e halo ita toba la dukur. Problema sira ne’e bele hamosu konsekuénsia oinoin, ne’ebé ita lakohi atu hasoru.

***

Saturday, July 26, 2008

AFORISMA DIARIA [26-7-2008]

[Tuku 00:19 AM. Kalan boot ona. Ha’u sei lees matan. Buka atu refleta. Buka atu relaxa. Buka atu rona múzika Ebiet G.Ade nian hosi album foun ne’ebé foin sosa iha Kolmera horiseik lorokraik.

Apai ho Amor toba tiha ona. Sira na’in rua nia klamar kala oras ne’e kala iha ne’ebé ona, ha’u la hatene. Apai ohin kalan (25-7) moras. Isin manas maka’as, ne’e duni mak ha’u-nia tempu iha Otél Timor la kaleur de’it..Amor bolu ha’u ho telefone atu fila sedu mai uma atu mai haree lisuk Apai mak moras..Iha Otél ha’u hasoru maluk sira (Jordão, Jorge, Quim, Ameu), dada lia kona-ba TL nia futuru hosi aspetu oinoin..

Horiseik, kuaze loron tomak, ha’u iha uma de’it, relaxa, lee, rona múzika, nst...Ha’u tenta apresia di’ak liutan kresimentu Apai nian.. Nia tanis. Nia halai mai besik ha’u.Buka halimar ho ha’u. Halo maña....]


[Percik permenungan 24-7-2008]

*) Domin sobu rahun laran metan, domin sobu rahun laran makerek. Domin, hanesan mós bee, la tauk ahi. Ahi bele trambe oinsá mós, kuandu bee tama ona klaran, ahi ikun sei tuuk kedas.

[Percik permenungan 25-7-2008]

*) Ho kbiit naroman oituan ne’ebé ha’u iha, ha’u iha kometimentu boot atu hatudu dalan ba ha’u-nia oan sira. Ha’u sei husik mós sira la’o mesak, duni tuir sira-nia mehi. Ha’u iha konsiénsia tomak katak ha’u monu tiha ona ba nakukun laran, ha’u monu tiha ona ba rai naruk, ha’u monu tiha ona ba tahu laran. Ha’u lakohi ha’u-nia oan sira atu monu tuir hanesan ha’u. Hanesan ema kriatura, konserteza, ha’u-nia oan sira sei sidi, no sei monu, maibé di’akliu sira monu iha fatin foun, labele monu iha fatin sira ne’ebé ha’u monu ba tiha ona ne’e.

***

Thursday, July 24, 2008

AFORISMA DIARIA [24-7-2008]

[Tuku 10:20 AM. Uma Fatuhada. Loro matan furak. Manu oan sira semo ba, semo mai iha uma oin. Bani lubun ida maka naktabar iha kaixote nia leten iha uma oin desde loron hirak ona. Ohin dadeer Adolfo sunu ahi iha ai kaixote okos, ho esperansa katak ahi suhar anin sei huu sa’e ba ai leten, no depois sei duni bani sira ne’e. Maibé, ahi suhar ne’e la konsege duni sira.

Labarik oan sira viziñu nian oras ne’e tebe bola masa iha uma oin. Bainhira haree sira tebe bola, ha’u hanoin fali uluk iha Manatuto, ami halimar bola meias, joga kontra karau atan sira. Ami tebe bola meias to’o ami nia ain sira nakasalak hotu. Karau atan sira maka dala barak manan ami eskola oan sira.

Múzika instrumentál lian. Hosi album “18 golden Saxophone” (CD bajakan ne’ebé ha’u sosa iha Kolmera iha fulan hirak liubá). Músika “How can I tell her” foin hotu.....

Ohin ha’u ba tasi ibun hanesan baibain, hodi hala’o ha’u-nia rituál kontemplasaun. Fila mai hasoru maun Agio. Nia husu se karik RESJ ba ferias, ne’e maka ha’u la ba servisu. Ha’u hatan katak, ha’u mak sei férias, no ha’u ba tasi hodi buka inspirasaun (hanesan eskritór ida).....


*) Labarik sira, ita-nia matan-fulun/Labarik sira, ita-nia tilun-tahan/Labarik sira, ita-nia tee-rohan/Labarik sira, ita-nia raan kafuak/Labarik sira, ita-nia liman-ain/Labarik sira, sai sasin moris/ hatutan ita-nia lisan/husi hun to’o rohan/ Labarik sira, ita-nia eskolante/Labarik sira, ita-nia mestre.//

*) Atu aat ka di’ak, ita-nia raan ita sei la soe, no ita sei la husik maski sira ema matak leet ida hatetee aat sira didi’ak, maski ema matak leet ida fila kotuk, no lakohi tan ona see tilun ba saida maka ita-nia raan sira sei ko’alia, haklaken lia loos, no haktuir lia naksalak.

*) Sai masin, tenke meer/Sai naroman, tenke lakan/ Sai masin, sai naroman/nu’udar kna’ar ita ka’er/ atu hakat fila fali/ hodi tama hikas iha Na’i nia kadunan.//

*) Ha’u-nia matan been maka turu, ha’u-nia matan been maka suli la maran tanba konsekuénsia saida de’it maka ha’u simu, ha’u fiar katak sei la halo mudansa boot ida iha mundu rai klaran. Maibé, ha’u fiar ho fuan no laran tomak katak ha’u-nia matan been ne’e iha kbiit duni atu transforma ha’u-nia an rasik bainhira ha’u hakat iha dalan nakukun hodi ba hetan naroman, no bainhira ha’u lori ha’u-nia kruz, sa’e ba iha Kalváriu nia tutun. (hanoin hikas belun, Abilio Belo nia lia fuan kona-ba esénsia matan been nian ).

*) Depende ba kontestu—labele haree sé loos mak ko’alia buat ida, maibé haree ba saida no oinsá mak ema ne’e ko’alia.

--Percik permenungan 23-7-2008—

*) Keta haluha Maromak iha fatin ne’ebe-ne’ebé de’it tanba Maromak la fihir ó-nia koor, Maromak la diskrimina katak ó ne’e ema maksalak, ka ó ne’e ema makloos. Kada segundu bainhira ita dada iis ( dada ar puru moris nian tama ba iha ita-nia inus), ita dada mós Maromak nia iis. Hamutuk ho Maromak, ita sei manan funu espirituál. This, off course, will sound ridiculous for those who have no faith whatsoever in Almighty God.

--Percik permenungan 22-7-2008—

*) Ha’u an kanek. Ha’u an fo’er. Ha’u an iis dois. Na’i de’it maka bele iha kbiit no ema ne’ebé hetan duni ona Na’i nia kbiit tomak mak bele iha pasiénsia duni atu atura ha’u hosi hun to’o rohan, no simu hikas fali ha’u “as the way I am, and not the way I should be.”

*) Bee matan, bee lihun domin ne’e ita hotu nian. Mai ita hakbesik bee lihun ne’e. Mai ita fase ita-nia an ho bee nia murak, ho bee nia furin. Ha’u fiar katak ita sei hetan matak-malirin.

*) Na’i, sunu ha’u ba ho Ita-Boot nia Ahi Domin. Biar ba ha’u sai mutuk didi’ak, no rai hela netik ha’u-nia ahukdesan oan ruma. Ha’u-nia oan, konserteza, sei hateke ahukdesan ne’e ho laran dodok, ho laran taridu bainhira nia hakat ba buka nia hun, bainhira nia hakat ba buka nia abut.

*) La kusta buat ida, ha’u-nia moris ne’ebé frájil ne’e, maluk sira hakotu konforme tuir maluk sira-nia hakarak tanba de’it ha’u sai “rebelde” ida—viola lei relasaun (familiar) nian ne’ebé sagradu tebe-tebes. Maibé, molok maluk sira hala’o buat ne’e, bele ha’u husu pergunta ida ba dala ikus: dalan seluk kala laiha duni ona, ne’e duni maka maluk sira hili dalan ida-ne’e hanesan solusaun finál ida?

***

Tuesday, July 22, 2008

AFORISMA DIARIA [22-7-2008]-2

22-7-2008

[Tuku 9:53 AM. Múzika Accoustic Alchemy lian oras ne’e. Ha’u tuur varanda, hakerek nota reflesaun ida-ne’e.

Ohin dadeer tuku 6:45 AM, depoisde halimar oituan ho Apai bainhira nia hadeer, no troka ni pampeers, ha’u ba tasi ibun, atu hala’o fali ha’u-nia ‘rituál kontemplasaun’ hanesan baibain.

Lalehan iha tasi ibun ohin malahuk. Loromatan subar an iha kalohan leet. Tasi nia laloran. Roo rua atraka tasi laran: ida kala roo mina nian, no ida fali roo mutin ospitál tropa EUA nian.

“Percik-permenungan” tuirmai mosu kuandu ha’u tuur tasi ibun:


*) Literatura konvida ita atu fila fali atu observa (meneropong) ita-nia espasu fuan ho neon nian. Literatura ajuda ita atu halo diálogu franku ho ita-nia an rasik. Ita hetan lia-murak, ita hetan lia-midar, ita hetan lia matak-malirin.

*) Ita-nia (ami-nia) família nia morin, ema horon tiha ona lemo-lemo. Nia iis dois mós ema horon tiha ona. Ita (ami) sai hosi família boot rua ne’e. Fásil ba ita atu horon nia morin. La’ós fásil atu horut nia iis dois. Ita (ami) balu hamorin família nia naran. Ita (ami) balu hadois, konserteza. Tanba de’it nia iis dois, ita (ami) barani loke ibun, halo juramentu katak ita (ami) di’ak liu soe maulu, nega malu? Ah, husik ba istória mak sei konta....
--
Percik permenungan iha tuku 9:14 AM:

*) Bee kopu ida mós bainhira ita fui nakonu, bee ne’e, to’o ikus, sei nakfakar. Ita ema nia pasiénsia mós iha nia limite. Ita keta abuza. Kuandu abuza, ita mak sei buka lia merik.

***

AFORISMA DIARIA [22-7-2008]-1

21-7-2008
Tuku 11:15 PM

[Oras ne’e dadaun iha fali ona sala familia nian iha Uma Fatuhada. Respira fali ambiente típiku rai TL nian. Sama fali rai lulik ida-ne’e ho família ha’u-nian horiseik loromanas. Viajen ida mak furak hosi rai liur.
Ha’u ho Amor sei hadeer. Apai toba ona oras ne’e. Múzika instrumentál Bandari akompãna ami...Kalan boot. Asu ida la hatenu....Iha liur ne’ebá, iha varanda, bani hobur ahi oan lampu..]


*) Arte ajuda ita atu kadi ita-nia sensibilidade umana. Arte purifika lala’ok moris nian mak buradu. Arte iha tebes ligasaun maka’as ho espiritualidade. Ita hotu sai nu’udar artista ho ita ida-idak nia kapasidade maka iha. Sai artista katak ita sai mehidór—mehi kona-ba horiseik, ohin no aban. Iha mundu imajináriu, ita hakmatek, hetan santuáriu.

--Nota reflesaun bainhira iha rai Java no illa Deuza nian--.

*) Bainhira ha’u hatene katak ha’u monu duni ba tahu laran sala nian, ha’u prefere nonok, no lakohi atu ko’alia barak. Ha’u-nia nonok sempre hamosu intrepretasaun oinoin. Ah, bainhira ha’u-nia pozisaun iha entre didin lolon ho surik, saida tan mak ha’u sei bele halo?

*) Ahi no been hatudu lisaun boot mai ita. Bainhira ahi nakali, no ahi trambe, bee hakmatek, bee hamate.

*) Kosok oan sira-nia inosente mosu iha ita-nia leet hamate tebes ita-nia raan nakali. Kosok oan sira-nia domin lori matak malirin. Kosok oan sira-nia hamanasa lori dame ba ita tomak.

*) Tempu mosu iha ita-nia leet, kura fuan kanek, kura fuan moras. Tempu sai nu’udar aimoruk boot. Tempu sai nu’udar bálsamu.

*) Keta ansi, la’o neneik. Ansi, ita sei sidi, ansi ita sei monu. Ita monu tidin kidun, ita monu taka rabat. Hosi ita-nia monu, husu boot, ita aprende lisaun boot ruma.

*) Ema rua sai funu maluk. Ema rua haree malu matan la moos. Ema rua haree malu hanesan busa ho asu. Ema ida kadi katana, ema ida seluk hamrik hakmatek. Duut no ai oan sira mós tuur la hakmatek, nakdedar iha fatin, sama rai la metin, sai sasin moris. Ó,to’o ikus, buka tama klaran, atu sobu liután?

*) Ita-nia konsekuénsia sai nu’udar doutór juiz. Ita-nia konsekuénsia hakotu lia tuir dalan loos. Ita-nia konsekuénsia hakotu lia tuir Na’i nia hakarak.

*) Bainhira ita sei ema kiik, ita mehi hakarak atu sai ema boot. Sai tiha ona ema boot, ita,konserteza, sei sa’e ba tuur iha “torre poder” nia leten. Maibé, bainhira ita tuun, ita sei tuun ho laran? Bainhira ita tuun, ita sei tuun ho fuan boot, no neon luan nafatin?

Saturday, July 19, 2008

AFORISMA DIARIA [19-7-2008]


Illa Deuza/Dewata, 19 Jullu 2008
[7:43 AM)

[Oras ne’e múzika ho tema domin nian hosi “The Beatles” akompaña ha’u iha viajen espirutuál ida-ne’e, no bainhira ha’u hakerek reflesaun sira tuirmai..

[Ohin ha’u hakfodak hosi kama iha tuku 6 AM. ...Lakaleur, Apai mós hakfodak. Amor mak sei toba falun an…

Loron tolu ona iha illa ida-ne’e, kuandu kalan toba ona, ha’u mehi oinoin. Nabolok. Hadeer mai, ha’u kuaze haluha hotu mehi sira-ne’e, ne’e duni ha’u la konsege hakerek iha ha’u-nia diáriu. …]


*) To’o bainhira loos mak “sandiwara” sira-ne’e ita kontinua atu halimar alias haklaken ba maluk sira? Ah, ha’u hakarak sai tebes duni ona hosi realidade falsu ida-ne’e. Ha’u la tahan ona atu hein. Maibé, ha’u kontinua fiar katak buat hotu sempre iha hun, no sempre iha rohan.

--(Nota reflesaun 17-7-2008) --

*) Ó hatene katak ha’u hetan presaun maka’as hosi sorin rua-rua. Ó hatene katak ha’u hakarak hetan liberdade. Ó hatene katak ha’u lakohi ema ida sama ha’u-nia ulun. Tanba ne’e mak, dalaruma ha’u sinti katak di’ak liu ha’u mate de’it mak di’ak, duke ha’u moris, ha’u somente hamosu de’it laran moras no tensaun.

*) Ha’u sei la hakfodak katak to’o ikus, tanba de’it situasaun apertadu, ó sei nega ha’u, no la kumpri promesa sira ne’ebé uluk ó haklaken ho liafuan funan-funan. Maibé, maluk, fiar ba katak ha’u sei lamenta. Lamenta no lamenta. La hatene to’o bainhira. Husik ba tempu mak sai aimoruk di’ak hodi kura ha’u-nia laran kanek, ha’u-nia laran moras.

*) Pasensia, situasaun oras-ne’e kala la permite tebes ona atu ita hamutuk hanesan uluk. Hosi dook ha’u sei kontinua hadomi, no simu ó “as the way you are.”. Cinta tidak berarti harus selalu bersama secara fisik, dan memiliki.

*) Labele ansi atu foti konkluzaun ba kualker asuntu bainhira ita foin mak haree de’it asuntu ne’e hosi aspetu ida. Hanesan intelektuál ida, sé ita halo buat ida ne’e, ne’e hatudu katak di’ak liu ita presiza ba “han tan lai”.

*) Hirus nu’udar sentimentu normál ida iha moris. Maibé, hirus mak la kanaliza ho didi’ak, hatudu katak ita ema beik-teen. Hatudu mós katak ita nu’udar ema mak laiha dauk maturidade. Figuraun, afinál buat ne’e fásil loos atu hatete, maibé susar ba ita atu pratika iha ita-nia moris loron-loron!

*) Ó hakarak ema atu respeita ó? Entaun, respeita mós ema seluk. Ne’e “harga mati, yang tidak bisa ditawar-tawar lagi.”

***

Friday, July 18, 2008

AFORISMA DIARIA [18-7-2008]-2

Illa Dewata,18-7-2008

[Hamutuk nafatin ho ha’u-nia sorin balu, no ha’u-nia tee rohan, goza ferias......

Ohin alin Micha nia tinan. Nia kompleta tinan 37. Ha’u seidauk haruka mensajen parabens ba nia.]


*)Tansá, no tansá? :

- Tansá mak ó bele laran metan, sobak fali saida mak ó muta sai tiha ona?

-Tansá mak ó laran laiha, neon laiha, han iha ema nia bikan laran, no to’o ikus, ó tee tan fali iha ema nia bikan laran?

-Tansá mak ó ulun halai, sai fali hanesan asu, hahoris tiha ó-nia oan, to’o ikus, ó lambe fali nia?

-Tansá mak ó bele moe laiha, lambe fali kabeen ne’ebé ó tafui tiha ona?

-Tansá mak ó sei bele laran metan bainhira maluk ida husu tiha ona deskulpa ho haraik an tomak, ó sei kontinua arogante hodi la fó perdaun? Maibé, ó kontinua konfesa lemo-lemo katak ó ne’e eskolante Mestre Divinu nian? Ah, hidup ini senantiasa penuh dengan paradoks!

- Tansá mak ó faan fali ó-nia rain ba ema seluk? Ó la hadomi ó-nia rain ka? Ó-nia rain la kole ba ó ka?

- Tansá mak ha’u nawan bele sa’e, baku ha’u-nia kaben tuir ha’u-nia hakarak, tanba de’it nia defende no lakohi husik nia familia sira?

*) Imi hun, imi abut ida; imi husar talin ida, kait malu. Tansá ó mak ó barani taa kotu?

AFORISMA DIARIA [18-7-2007]

Illa Deuza nian, 17-7-2008

[Illa Deuza nian simu ha’u ho ha’u-nia familia ho fuan ho laran malirin. Ha’u hetan kbiit liután atu kontinua hala’o ha’u-nia viajen—esprituál no fíziku. Ha’u hakarak kontinua lori ha’u-nia kruz, sa’e ba to’o iha Kalváriu tutun..]

*)Ha’u promete tiha ona ba ha’u-nia an katak ha’u hakarak kontinua sai mestre no eskolante dala ida ba ha’u-nia an rasik. Ha’u hakarak aprende buat barak hosi sala hirak-ne’ebé ha’u komete tiha ona; sala hirak-ne’ebé hamosu konfuzaun no tensaun oinoin. To’o ikus, ita-boot sei iha nafatin korajen atu kontinua dehan katak ha’u ema bosok-teen? Ha’u la hatene, sá sentimentu mak ita-boot sei iha bainhira ita-boot mak iha to’ok ha’u-nia pozisaun ida hanesan ne’e? Apakah seorang yang sudah bersalah, kemudian kita terus hakimi, dan menjatuhi dia hukuman, tanpa adanya kesempatan untuk pemberian ampunan?

*) Ha’u sei la hakfodak, tanba de’it ha’u-nia hahalok kleuk—hakanek tebes ita boot-nia fuan laran tomak, no ita-boot, to’o ikus, foti liman hasoru ha’u, no la bolu tan ha’u hanesan ona uluk baibain ita-boot bolu ha’u. Laiha buat ida. Maluk, ha’u sei la hirus. Maluk, ha’u sei la rai ódiu ba ita-boot. Ha’u husu boot de’it katak ha’u sei kontinua iha pasiénsia hodi simu realidade ida-ne’e. Bele dehan mós katak ne’e konsekuénsia lójika ida-ne’ebé ha’u labele halais sees. Ne’e nu’udar mós kruz todan ida-ne’ebé ha’u tenke lori, no tula iha ha’u-nia kabas, hodi hakat, sa’e ba to’o ba ha’u-nia Kalváriu tutun.

*) Ha’u promete, ita kala sei la hamutuk ona, to’o de’it rai ne’e nabeen. Maibé hosi distánsia dook, ha’u sei kontinua hakarak atu haklaken ha’u-nia domin ba ó; domin ne’ebé hetan tiha ona purifikasaun hosi naroman lalehan nian.

*) Ha’u promete, bainhira ó mate tiha ona, ha’u kala sei ba hakbesik ó-nia mate isin hodi halot ó iha rai kuak ho didi’ak. Ó nu’udar ha’u-nia sorin balun ida-ne’ebé uluk ita moris hamutuk iha uma kain ida. Ha’u labele nega katak raan ne’ebé suli iha ita-nia oan sira isin lolon ne’e, raan ita nain rua nian, ne’ebé purifika tiha ona ho raan aliansa foun nian.

*) Ha’u hakarak fase tebes ha’u-nia isin ho klamar ne’ebé foer, no mós nakonu ho iis tahu dois, ho ha’u-nia fuan ho laran tomak. Ha’u hakarak fakar mina-morin “arependimentu” nian iha Na’i, uma lulik no matebian sira nia ain hun. Ha’u komprende katak ita-boot sei la fiar. Ha’u komprende katak ita-boot sei kontinua hamanasa. Ha’u komprende katak ita-boot sei kontinua laran sei la malirin. Maibé, permite netik ha’u atu hamosu pergunta ida ba dala ikusliu, sei to’o tempu ruma ba ita-boot atu muda ita-boot nia hanoin no sentimentu ka? Ah,Only God knows!

Monday, July 14, 2008

AFORISMA DIARIA [14-7-2008]

[ Tuku 8:23 dadeer. Morning! Ha'u sei nafatin rai Java...Sei kontinua hala'o viajen fiziku no espiritual. Dalan nakonu ho aitarak. Dalan nakonu ho kleuk. Ha'u sidi, no sidi la oras... Ha'u monu, no hadeer fila fali... Ha'u hakarak la'o, buka tuir Mestre no mestre sira seluk nia ain fatin.....]

13 Jullu 2008 [tuku 5:03 PM]

[Am still somewhere in the land of old Javanese Kingdom, Majapahit. Hala’o hela viajen—tantu fíziku no espirituál.

Figuraun, tanba de’it okupadu ho buat seluk, dala ida tan ha’u haluha loos Papá-nia loron mate no loron hakoi.. Papá, perdaun!......

Lakaleur (loron tolu tan) ha’u sei hasoru Apai, Amor ho Kaka Nia maka oras ne’e iha ona Illa Dewata. Sira to’o horiseik hosi Dili. Ami sei pasa férias hamutuk, no depois loron haat tan mak ami fila fali ba rain doben, TL.]

Percik-percik permenungan: [ba dala ida ne’e, ha’u konsege hakerek barak, tanba inspirasaun mosu, ha’u tahan labele..]


*) Lia loos ne’e hanesan foho vulkanu, sedu ka tarde, sei rebenta. Se la sala, ha’u hatete tiha buat ne’e ona iha tempu liubá. Bainhira rebenta ona, sei mosu rai bokur, dubun foun sei mosu, haburas foho lolon, no rai tetuk. Bainhira lia loos fakar sai ona, entaun sei iha armonia, rekonsiliasaun, no sei iha dame.

*) Ita hotu ne’e e mesak ema maksalak, hakat iha dalan nakukun, durante tempu naruk. Ita-nia egoismu bobar metin ita-nia an; ita sai matan delek, fuan tomak, laran laiha, neon laiha, kakutak la joga. Ita hakenek maluk sira seluk nia fuan no neon. Sinti ba dalan laiha hotu ona atu ko’alia. Saida teni maka ita sei bele defende ita-nia an, no ko’alia sé karik bandeira konfiansa nian ita la dada sa’e ona iha ita-nia “pelataran kehidupan”?

*) Buat hotu ne’ebé ita halo, atu ki’ik ka boot, sempre iha konsekuénsia. Husu boot de’it ita sei bele luku klean liután iha tasi “berpikir dan berjiwa besar” nian, hodi nune’e ita sei iha korajen atu simu konsekuénsia sá de’it maka sei mosu iha ita-nia oin.

*) Tan de’it ita-nia hahalok kleuk, ita-nia midar sira hotu ne’ebé durante ne’e iha, semo lakon hotu. Buat hotu sei sai moruk. Sei iha oportunidade no espasu atu halo fali buat sira-ne’e sai midar fila-fali hanesan uluk?

*) Kbiit ita ema nian lakon hotu ona. Nakukun, konserteza, sei falun metin ita hotu. Kbiit Ahi-oan Domin sei lakan, sei fó roman ne’ebé rohan la’ek, karik ita sei rai fiar oituan balu ba kbiit ida-ne’e.

*) Ha’u prontu atu sai hosi sirkulu amizade ita-nian sé karik istória hakarak buat ne’e sai hanesan nune’e duni. Kondisaun realidade moris nian ne’ebé nakonu ho antagonista, dudu ha’u atu hakiduk duni ba kotuk. Hosi dook, la ho dúvida, ha’u sei hateke no apresia panorama amizade nian ne’e ho saudades tomak, alias ho laran taridu. No aban, ha’u fiar katak loron matan sei mosu fali hanesan baibain iha orizonte ne’ebá. And I will be ready to sing my solitary tunes with all the strength that I still have.

*) Ha’u hatene katak susar ba maluk sira atu lolo perdaun oan ruma mai ha’u tanba ha’u-nia hahalok mak la tuir dalan ita ema moris nia hakarak. Karik nune’e duni, entaun ha’u sei husik tempu mak sei determina nia performance rasik—oinsá buat hotu sei haklaken. Ha’u labele nega katak ho laran kanek, no mós fuan moras, ha’u sei hakat mesak, la’o iha ambiente labirintu solitude nian.

[ sei nafatin 13-7-2008, tuku 9:21 kalan.]

*) Ódiu ho vingansa sei hamosu tan violénsia karik ita la kanaliza didi’ak buat rua ne’e iha ita-nia moris. Korente boot ne’e nunka mais kotu. Maski iha ódiu nia leet, no mós kondisaun ida-ne’ebé nakonu ho tensaun, dalan di’ak liu mai ita atu tuir mak ne’e: ita tenke prontu atu hasa’e bandeira domin no dame nian halo aas iha ita-nia moris nia foho tutun.

*) Ami monu tiha ona ba tahu laran ne’ebé nakonu ho iis dois. Tahu laran ne’e naruk no mós klean. Ami isin sai foer hotu, konserteza. Book an ladi’ak. Tahu kuaze halo ami mout ba bee kidun. Teki-tekis mosu Samaritanu ida. Nia dada ami sai husi tahu laran. Na’i, ami agradese ba Ita-Boot tanba Ita-Boot loke duni maluk Samaritanu ne’e nia fuan ho neon hodi simu fali ami “as the way we are, and not the way we should be.”

*) Maluk, keta rai ódiu, ketas rai hirus. Buka meius atu kontrola an, no labele atu tau liman hasoru ema seluk. Ó sei hanoin Mestre nia liafuan katak, “bainhira ema basa ó-nia hasan sorin, se tan hasan sorin ba nia atu basa.”?

*) Funu moris tiha ona. Funu trambe loos hanesan ahi han uma. Maluk, ó sei hakarak atu fui tan gazolina?

*) Kabeen maka tafui, se bele, ita labele lambe fila fali.

*) Hakarak atu sai asuwain? Tenke kumpri buat tuirmai: “berani karena benar, dan takut karena salah.”

*)Moris nia beleza no haksolok sei semo lakon iha ita-nia leet, se karik ita la tane buat tolu tuirmai ne’e: etika, lójika no estétika, hanesan bee kopu ida la nakfakar.

*) Ha’u sei bele halo tuir nafatin Mestre nia liafuan ne’ebé hatete katak, “hate the sin, and not the sinner.”?

*) Hatete katak, “I am sorry, I was wrong.”, hatudu katak “human being is not perfect.”

*) Hatete no rekoñese katak, “I was a real bastard. I have hurt many people’s feelings. And, overall, I have made the whole world unholy.”, hatudu katak “hosi dalan nakukun, ita la’o ba hetan naroman.” (hanoin fali Papá nia liafuan).

*) Mundu ita-nian nakonu ho buat kroat. Iha tendénsia ba ita atu kadi buat kroat sira-ne’e, no hamosu raan nakfakar iha fatin-fatin. Are you called to take the sword, and shed the blood, or are you called to raise the flag of peace, and let it fly high at the centre of our universe?

*) Na’i, Ita-Boot de’it mak Santu, Ita-Boot de’it maka boot liuhotu. Na’i de’it mak liurai. Na’i de’it mak ukun ho lia loos no domin. Hori uluk, hori otas kedas. Lolo mai ba, lolo mai atan ha’u perdaun lalehan nian!

*) Mestre, ha’u hakarak subar an metin iha lalatak Maria Madalena nian. Keta soe ha’u, keta husik ha’u. Keta halo ha’u monu, no monu dala fila-fila.

*) Mestre, ha’u-nia ibun toos, ha’u nanál metin.Ho sá liafuan tan maka ha’u bele haklaken agradesimentu ba Ita-Boot tanba Ita-Boot nia laran luak no maus, no tanba Ita-Boot kura ha’u-nia kanek bubu sira ho mina azeite domin nian?

*) Ita dala barak iha tendénsia atu dudu maluk seluk ba didin lolon. Ita la fó fatin ba maluk ne’e atu dada iis. Ita la fó oportunidade kedas ba maluk ne’e atu tuur ko’alia, defende nia an. Maibé, to’o ikus, maluk ne’e konsege defende an, no kaer liman hasoru ita. Nune’e tiha, ita sei iha korajen hodi dehan tan katak maluk seluk sira ne’e mak mesak ema “trouble maker” sira de’it. Jesus, holy cow, give me a break!

*) Iha metan, ita hetan mutin. Iha mutin, ita hetan metan. Ah, moris ne’e nakonu ho absurditas! How should I behave?

*) Ba ita ema, sempre iha limite ba buat hotu. Maibé, ba Na’i, “nothing is impossible”. Ho Na’i nia kbiit, ita sei kore ita-nia an hosi opresaun sala nian. Thank you, Lord, Oh my Almighty, my Savior, my Protector for your blessing mercy!

*) Iha ó-nia matan, ha’u hateke borus lalatak Mestre nian no Judas nian mós. Ha’u la hatene loos, oinsá mak ha’u bele haklaken ha’u-nia an ba ó?

*) Atu hakarak ka lakohi, dala barak ita uza máskara iha ita-nia asaun moris loron-loron. Ita hotu-hotu hala’o buat ne’e, maibé nia degrau mak la hanesan: balu uza barak buat ne’e, balu natoon de’it, no balu oituan liu. Ita bele bosok ema seluk, maibé ita bosok la hetan ba Maromak, matebian sira no uma lulik. Ah, teki-tekis ha’u hanoin fali provérbiu, “tak ada gading yang tak retak.”

*) Atu oituan ka barak, ita ema ne’e sempre rai segredu—segredu ne’ebé nakonu ho morin, no barak liu mak nakonu ho iis dois la halimar. Segredu ne’e refleta duni ita-nia vulnerabilidade hanesan ema kriatura ida-ne’ebé dala barak susar atu livre tebes hodi labele monu ba sala. Ita iha kbiit atu enfrenta vulnerabilidade sira ne’e hotu ho aten barani ka la’e?

***

14-7-2008
Tuku 6:34 AM

*) Mestre, tanba sá maka Ita-Boot tenke hili ha’u sai Ita-Boot nia eskolante? Ha’u ne’e folin sá teni? Ita-Boot haree rasik ho matan katak ha’u-nia isin no klamar nakonu ho tahu iis dois. Maibé, se karik ida-ne’e nu’udar bee kalis ida maka ha’u tenke hemu duni, entaun, ha’u sei halo tuir de’it ho saida maka Ita-Boot rasik hakarak. Ha’u prontu atu nega ha’u ha’u-nia an, tula kruz todan iha ha’u-nia kabas, no la’o tuir Ita-Boot nia ain leut.

Friday, July 11, 2008

AFORISMA DIARIA [11-7-2008]

[Agora iha Jakarta. Foin mai fali Jakarta horibaintolu hosi Dili. Ikusliu ha'u mai Jakarta, iha tempu Indonezia iha tinan 1987. Ha'u mai mesak, hala'o vizita pesoal. Ha'u hela iha kolega, Nelden nia uma. Uma boot. Furak. Fatin luan. Ninia inan-aman mate hotu ona. Nia belun ida maka laran di'ak tebes. Ami hasoru malu ba dahuluk iha Outubru tinan kotuk bainhira ha'u partisipa iha Festival Eskritor iha Ubud, Bali....]

Jakarta kontinua ho ninia karakteristiku hanesan uluk. Trafiku sempre 'macet'.

Ha'u iha tempu di'ak atu halo reflesaun no relaxa...]

*) Kuidadu, kuidadu! Dala ida tan, kuidadu no kuidadu. Matan moris, neon na'in. Asu fuik mosu barak iha dalan klaran. Asu fuik barak maka subar an iha bibi malae nia kulit.

*) Lian domin hakat liu rai keta. Lian domin sa'i nu'udar rebeliaun kontra "status quo". Ko'alia lian domin, la presiza tan uza ema durubasa sira.

*) Dalan X-tu nian nakonu ho aitarak, dalan X-tu nian nakonu ho rai kuak, dalan X-tu nian nakonu ho dalan kleuk tun, kleuk sa'e. Maibe dalan ne'e sei lori ema sira ne'ebe fiar Nia atu hetan salvasaun rohan laek.

***



Thursday, June 26, 2008

AFORISMA DIARIA [26-6-2008]

[Global Internet, Caicoli bolu fali ona ha'u atu mai atualiza ha'u-nia blog sira. Tempu la'o lalais loos. Hakfodak agora semana rua ona maka ha'u seidauk atu atualiza blog sira. Okupadu tebes servisu no vida familiar no atividade ekstra sira seluk halo ha'u kuaze laiha enerjia no tempu atu tuur dada lia iha 'cyberspace'.

Idea sira barak maka mosu, no reflesaun lubuk ida maka ha'u halo tiha ona iha fulan ida ne'e nia laran, no ha'u tenta toma nota hotu ona iha ha'u-nia notes ho titulu "Notes of A Musafir".
Ha'u agradese ba Na'i, matebian sira no uma lulik ne'ebe fo kbiit tebes mai ha'u hodi halo reflesaun klean kona-ba ita ema nia moris. Ha'u hatene katak ha'u-nia leitor sira, liu-liu ha'u-nia alin Mundo la tahan ona atu hein hodi akompana ha'u-nia 'gejolak jiwa' hanesan ema 'man of letters' ida.....]

*) Ami haree kbiit tolu kedas hadulas hale'u o, Belun. Kbiit Na'i nian, matebian sira nian no kbiit uma lulik nian. No o mos hatete mai ami atu lalika hakfodak, no atu lalika foti an, no lokok an. O mos dehan teni, se karik imi lokok no foti imi-nia an, kbiit sira ne'e semo sai tomak hosi im-nia isin lolon no klamar.

*) Hanesan eskritor alias lia na'in ida ha'u tenke mantein bebeik ha'u-nia independensia no jestu kritiku atu oinsa maka ha'u bele observa halo loloos lala'ok moris ita ema nian ne'ebe nakonu ho midar no moruk. Se ha'u la halo ida-ne'e, entaun ha'u lakon ona vizaun hanesan "manusia periferi".

*)Susar ba ita atu hadomi duke odiu, susar ba ita atu foti duke fo, no susar ba ita atu harii duke harahun (hanoin fali liafuan ha'u-nia xefe boot kona-ba Jackie Chan, ator kong-fu Xina nia lia fuan, ne'ebe oras ne'e vizita TL ).

*) Husu boot mensajen Jackie Chan nian: disiplina, respeitu no unidade, ne'ebe hato'o liuhosi diskursu no 'spanduk' sira lubuk ne'ebe tara iha Dili laran ne'e la saugati de'it alias tama hosi tilun sorin, no sai borus fila fali iha tilun sorin seluk.

*) Respira tempu pasadu hanesan ita respira ar iha ita-nia moris loron-loron hosi segundu ba segundu. Maibe oin nusa atu halo buat ne'e se ar sira-ne'e hetan hotu ona poluisaun? Ha'u sei hatan hodi dehan katak, di'ak liu ita purifika poluisaun sira-ne'e liu hosi ezersisiu espiritual: yoga, meditasaun, kontemplasaun, nst.

*) Reflesaun sakral triangular ba 'kebajikan teologis' : fiar, domin no esperansa. Domin maka boot liuhotu. Ha'u folin sa teni, karik domin maka la sai nu'udar pontu sentral ida iha ha'u-nia moris loron-loron nian?

**

Wednesday, June 11, 2008

AFORISMA DIARIA [11-6-2008]

[Karama Public Library, Karama, Darwin, NT. Tuku 12:03 PM]

(Dada lia fali.Durante ne'e, liu-liu iha fulan Maiu nia laran, ha'u okupadu demais ho servisu no buat seluk, to'o ikus ha'u tenke 'abandona' duni hodi atualiza ha'u-nia blog sira.

Oras ne'e ha'u iha Darwin. Pasa ha'u-nia ferias (ORB= Occasional Recuperation Break). Mai hosi Dili desde Sesta liuba, 6-6. Orsida tuku 3 PM ha'u semo fali ba Dili, sa'e aviaun ONU nian.

Durante ORB iha Darwin, ha'u deskansa ho didi'ak. Hela iha Mito, Tiu Mundo nia oan nia uma. Vizita maluk sira, dada lia lubuk. Ha'u hetan lisaun barak. tempu di'ak mai ha'u atu refleta kona-ba esensia moris.

Ha'u haksolok hasoru Mito nia oan sira. Sira mos haksolok hasoru ha'u. Ha'u-nia laran dodok, matan been suli, haree sira ohin loron moris buras... Ha'u hanoin fali Tiu Mundo nia oan sira maka uluk terus iha Sisi, Fohorem. Mae haruka subar ajuda ba Tiu Mundo. Mae ho Tiu Mundo hanorin mai ha'u kona-ba esensia verdadeiru moris nian. They have taught me the great essence of brotherhood and sisterhood.

Ha'u haksolok haree Nina Moniz ho nia oan sira. Labarik sira halo belu di'ak ho ha'u. They are great friends. From them, I learned a lot about love, innocence, caring, chidhood,etc...

Ha'u haksolok hasoru Tia Veronica. She is---a great Guru-- in my poetical career. A great shaman....]

*) Saude--mental no fiziku--iha ita ida-idak nia liman. Presiza kuidadu di'ak. Saude nu'udar ita-nia osan mean. Diak liu prevene moras duke kura.(mais vale prevenir do que remediar.)

*) Labarik sira: ita-nia matan musan, ita-nia tee rohan, ita-nia raan. Sira hatutan esensia moris, "ita mai hosi ne'ebe, ita oras ne'e iha ne'ebe, no ita atu ba loos ne'ebe."

*) 'Fatuk lalian' iha tolu. Fatuk lalian tane ita-nia identidade espiritual TL nian (ita fiar Maromak, matebian no uma lulik). Karik fatuk lalian rua de'it, ita-nia sanan sei haliis, no bele bele halo bee nakfakar. No ita-nia mehi atu nono bee mos to'o ikus la sai realidade.
***

Sunday, May 4, 2008

AFORISMA DIARIA [4-5-2008]

[tuku 11:00 kalan]
( Sala familia nian iha Uma Fatuhada.. Apai ho Amor toba ona. Foin lalais Apai toba hakfodak, no tanis. Múzika Ebiet G.Ade nian hosi album “Nyanyian Cinta” akompaña ha’u iha momentu ne’e. Ambiente refletivu.

Ha’u, loron tomak, iha uma de’it. Hamutuk ho Amor tau matan lisuk Apai. Nia ho Zita (ami-nia empregada hosi Oecusse) ba deskansa iha loron Domingu hanesan baibain. Apai, kuandu hamutuk ho ha’u ho Amor ona, halo maña resin. Ami tenta halo tuir nia vontade. Dala ruma ha’u tenta hanorin Apai hodi la halo tuir nia vontade kuandu nia tanis.

Apai fó lisaun barak mai ha’u oinsá maka atu hakiak labarik.He is a ‘great teacher’ teaching me Child Psychology.

Ohin kalan, hahú hosi tuku 6:45 to’o tuku 8:30 ha’u ho Irmaun Augusto ensaiu múzika. Apai gosta mai besik ami hodi rona múzika no hakarak toka tambor. Teo ho Salvador ne’ebé involve iha grupu múzika ne’ebé ami forma semana kotuk la mosu atu ensaiu tanba problema familiar......]

*) Moris ne’e nu’udar funu ida, ita bele dehan hanesan nune’e. Ita presiza atu prepara ita-nia an halo didi’ak hodi sai funu-na’in ida-ne’ebé di’ak, hodi nune’e ita bele manan iha batalla moris ne’e nian. Buat hotu sei la tun de’it hosi lalehan.

*) Sai masin, ema la haree (ita), maibé ema sinti. Masin iha ne’ebé de’it, hosi rai ulun to’o rai ikun, ema sempre buka. Ema koko. Ema lambe. Ema han masin. Bainhira masin laiha, masin la tau, modo hotu-hotu han la gostu. Masin: hamate ita-nia hamalaha, hori uluk, hori otas kedas.

*) Na’i, tanba sá maka tenke ha’u? (Hanoin fali Moises iha foho Sinai.). Tanba sá maka Ó tenke hili ha’u sai Ó-nia mata-dalan hodi hatudu naroman ba maluk sira iha dalan nakukun? Na’i, ha’u ema maksalak. Ha’u-nia lalaok kleuk resin, hanesan Ó rasik hatene. Tuhan, saya tidak pantas Tuhan datang pada saya, tapi bersabdalah saja, maka saya akan sembuh.

*)Ohin ita hateke ba kotuk la’ós katak ita tenke fila fali hanesan loloos ida uluk. Hateke ba kotuk somente ita atu horon fila fali iis pasadu nian ne’ebé murak no kmanek, hodi nune’e, bainhira ita atu hakat ba oin karik, ita sei la sidi, no ita sei la monu hanesan uluk. Atu hakarak ka lakohi, ita, ba dala ida-ne’e, konserteza sei monu no sidi fila fali, maibé iha rai kuak no rai naruk ida-ne’ebé foun.

*) Mama Inan Doben, husik ba! Loron ruma kuandu nia ba kotuk, no ba oin mós la di’ak ona maka nia foin basa nia reen toos no buka nia hun no abut. Maibé, molok nia halo buat ida-ne’e, buat hotu tarde loos ona. Entaun, ha’u sei ho laran luak no laran kmanek hamrik hodi dehan, “Alin, mais vale tarde do que nunca.”

Tuesday, April 29, 2008

AFORISMA DIARIA [28-9-2008]

28-4-2008 [tuku 11:26 kalan]

[Uma Fatuhada. Sala familia nian. Apai toba dukur iha kulsaun leten. Amor okupadu loos hodi haloot sasan sira bisnis nian. Kanal televizaun Indonézia, “Indosiar” ne’ebé fó sai programa “Soulmate Show”....
Ha’u-nia matan dukur oituan, maibé ha’u esforsa an hodi lees matan...]

*) Buat sasan sira ne’ebé ita hetan ho fásil sei mohu mós ho lalais de’it. Atu hetan buat di’ak, uluk nana’in ita tenke terus.

*) Hatene katak ita seidauk hatene buat ida sai nu’udar motivatór ida ne’ebé estimula ita atu hatene buat barak liután.

*) Hirus nu’udar parte ita-nia emosaun umanu ne’ebé normál. Hirus mós presiza atu kanaliza ho didiák, se la’e bele “berabe”.

*) Moris nu’udar universidade boot ida. Ita nunka halo hotu ita-nia kursu sira iha instituisaun edukasaun nivel aas ida-ne’e. Ita sai nu’udar “mahasiswa abadi” alias estudante rohan la’ek. Tantu mais ita aprende, tantu mais ita sinti katak ita seidauk aprende buat ida.

Sunday, April 27, 2008

AFORISMA DIARIA [27-4-2008]

[tuku 1 loromanas]

[Uma Fatuhada. Tuur iha varanda bainhira hakerek nota diáriu ida-ne’e. Loromanas furak. Ohin Domingu. Ha’u rileks maka barak. Apai ho Amor oras ne’e goza sira-nia ‘sesta’. Múzika instrumentál hosi album “Amazing Sound” akompaña..
Iha ai kaixoti leten, ha’u rona manu kakoak halo lian. Iha nuu leten ha’u rona manu liin sira halo mós lian.

Ohin dadeer ha’u hadeer sedu, tuku 5. Ha’u tenta halo reflesaun. Hanoin Papá, ha’u tanis, matan been suli. Esénsia Papá nian iha ha’u-nia moris dezde sei ki’ik to’o boot. Papá sakrifika buat barak ba ami oan sira. Nia hadomi ami oan sira ho fuan ho laran tomak. Domin ninian maka boot ne’e ha’u hakarak hatutan duni ba Apai maka oras ne’e moris buras iha ha’u-nia leet.Papá nia lia fuan lulik, “keta haluha ha’u-nia hun!” doko tebes ha’u atu kaer metin nafatin abut familia Soares nian iha ha’u-nia moris.

Interesante horiseik dadeer atu tuur dada lia ho Tiu Nascimento, Papá nia kolega servisu iha tasi-ibun Farol kona-ba esénsia literatura iha moris.
Nia mós oras sai nu’udar membru grupu lia-na’in nian ne’ebé ha’u forma.

Ha’u hahú fali fó aula “Inglés IV” ba estudante sira UNTL nian horiseik tuku 2 loromanas. Ho estudante sira ha’u diskuti kona-ba oráriu aula nian, no tópiku maka atu diskuti durante semestre ida-ne’e.Ami muda fali oráriu ba tuku 4 tanba sira balu iha aulas iha tuku 2. Semana liubá ha’u somente tama aula hodi fó de’it avizu katak aula sei hahú iha tuku 2 loromanas.....]

*) Ha’u hakarak hetan de’it deviza “SERSAN SATU (serius, santai, sampai tujuan)” iha ha’u-nia moris tomak.

*) Atu fokit aifarina iha rai toos? Uluk nana’in, ita tenke ke’e hale’u lai aifarina nia hun, atu nune’e aifarina isin sei labele tohar bainhira ita fokit aifarina. Arte diplomasia nian mós, maisumenus hanesan nune’e.

Thursday, April 24, 2008

ENSAIU LITERARIU 6: "LITERATURA NU'UDAR OAZIS IHA ITA-NIA VIAJEN NARUK"


*) LITERATURA NU’UDAR OAZIS IDA IHA ITA-NIA VIAJEN NARUK

(Pontu Diskusaun iha Konferénsia kona-ba “Timor-Leste: Que Futuro?” iha
UNTL, 23 Abril, 2008)

Hosi Abé Barreto Soares


Lokraik kmanek ba maluk sira hotu ne’ebé ohin hakat mai iha-ne’e atu partisipa iha konferénsia kona-ba “Timor-Leste, Que Futuro?”.

Uluk nana’in ha’u hakarak atu hato’o obrigadu barak ba komisaun organizadora sira, tanba konvida ha’u atu mai iha-ne’e, liu-liu ba Dra. Fátima Mendes, no mós ha’u-nia belun Mara ba sira-nia konsiderasaun boot mai ha’u hodi dudu ha’u atu involve ha’u-nia an bebeik iha atividade kulturál luzofonia nian iha Timor-Leste, liuliu iha kapitál Dili, inklui atividade feira livru nian ida-ne’e.

Ha’u prepara ha’u-nia intervensaun ida-ne’e ho lia-tetun. Frankamente ha’u hakarak hatete iha-ne’e katak ha’u seidauk iha kapasidade ida-ne’ebé bastante atu espresa ha’u-nia an ho didi’ak liuhosi hakerek iha lia-portugés. Atu tradús intervensaun ida-ne’e ba lia-portugés, ha’u hetan tulun boot hosi ha’u-nia kolega, Luis Pinto. Ha’u-nia Portugés iha oral mós sei mangal hela, seidauk tasak didi’ak. Ne’e duni ha’u husu imi-nia toleránsia boot mai ha’u bainhira iha ita-nia enkontru ida ne’e, no mós iha okazisaun sira seluk, imi sei nota momoos katak ha’u viola oituan regra sira gramatikál nian.

Ha’u haksolok atu halo parte iha painel ida-ne’e, hamutuk ho konferensista sira seluk hodi hato’o netik ha’u-nia hanoin oan ruma kona-ba loron-aban Timor-Leste nian. Nu’udar mós onra boot ida mai ha’u atu hakat mai iha Universidade Nacional de Timor-Lorosa’e (UNTL) hodi respira anin murak ambiente akadémiku nian.

Ha’u-nia prezensa iha universidade prestíjiu ida-ne’e ohin atu ko’alia kona-ba aspetu kulturál foin maka ba dala lima: iha tinan 2002 ha’u mai dala rua—partisipa iha atividade komemorasaun restaurasaun independénsia nian iha fulan-Maiu hodi lee poezia, no depois tiha fó palestra ida iha aula departamentu Inglés nian kona-ba “Xanana Gusmão: The Man of Letters”, iha tinan 2004 dala ida—ko’alia iha departamentu Portugés kona-ba “Fernando Sylvan: Ha’u-nia Mestre, Ha’u-nia Mentor Literáriu”, no iha tinan 2007 dala ida—ko’alia kona-ba “Influénsia Literatura Portuguesa Iha Ha’u-nia Karreira Literária.”

Iha ha’u-nia enkontru ho Dra. Fátima no Mara iha semana rua liubá ha’u dehan katak ha’u sei ko’alia fila fali de’it kona-ba tópiku “Influénsia Literatura Portuguesa Iha Ha’u-nia Karreira Literária” ne’ebé ha’u hato’o ona tinan ida liubá iha UNTL, iha intervensaun ida ohin. Maibé, depoisde iha Sábadu hori bainhaat bainhira ha’u haree pamfletu feira livru nian kona-ba tema konferénsia ohin nian kona-ba “Timor Leste: Que Futuro?”, ha’u mós muda ha’u-nia ideia, no deside atu ko’alia kona-ba tópiku seluk. Ohin, ha’u sei ko’alia kona-ba “Literatura Nu’udar Oazis Ida iha Ita-nia Viajen Naruk.”

Timor-Leste, hanesan mós nasaun sira seluk iha nia pasadu rasik, ne’ebé nia hakat liutiha ona, iha-nia prezente, ne’ebé oras ne’e dadaun nia goza hela namanas, no mós sei iha nia futuru rasik, ne’ebé nia mehi atu hetan iha aban-bairua.

Timor-Leste nia pasadu, laiha dúvida, nakonu ho mutin no metan. Timor-Leste nia pasadu sai nu’udar referénsia, sai nu’udar lalenok boot ba nia oan sira atu fihir sira-nia an hodi didi’ak, hodi nune’e sira sei hakat ba oin nafatin, hasoru loron ohin no loron aban ho laran kmanek no laran haksolok.

Oras ne’e dadaun, atividade dezenvolvimentu nian hala’o namanas, hanesan ita hotu hatene. Atividade moris tomak nian sira-ne’ebé oras ne’e hala’o hosi Timor-Leste hanesan povu, hanesan nasaun ida, ha’u konsidera nu’udar viajen koletiva ida nian ne’ebé naruk. Iha kontestu ida-ne’e, pergunta boot ida mak ha’u hakarak koloka, entaun, literatura hanesan ramu arte nian ida, enkaixa nia an iha fatin ida-ne’ebé loos, iha prosesu dezenvolvimentu ida-ne’e?

Atu hatan ba pergunta ida iha leten ne’e, maka ha’u tenta atu hatete katak literatura sai nu’udar oazis ida iha ita-nia dezertu dezenvolvimentu moris nian. Literatura iha kbiit atu fornese ai-han no bee klamar nian mai ita. Literatura ajuda ita atu bele luku klean liután iha pensamentu profundu kona-ba moris: ita mai hosi ne’ebé, oras ne’e ita iha-ne’ebé, no ita atu ba ne’ebé loos. Ita bele, hanesan povu, hanesan nasaun, hakat ba oin nafatin tanba ita-nia klamar hetan kbiit, ita-nia klamar hetan matak-malirin. Buat ne’e han malu ho, se la sala, hanesan saida maka poeta, Fernando Pessoa hatete, “Tudo valeu a pena, quando a alma não é pequena!”

Literatura (poezia) ajuda ita hamoos ita-nia fuan ho neon iha ita- nia prosesu viajen naruk ida-ne’e. Atu reforsa liután vizaun ida-ne’e, permite ha’u atu sita liafuan sira-ne’ebé hato’o hosi eis Prezidente Estadus Unidas nian, John F. Kennedy (matebian) durante diskursu ida-ne’ebé nia hato’o iha Amherst College, Amherst, Massachusetts, iha loron 26, fulan-Outubru, tinan 1963) tuirmai:

“When power leads men towards arrogance, poetry reminds him of his limitations. When power narrows the areas of man's concern, poetry reminds him of the richness and diversity of his existence. When power corrupts, poetry cleanses. For art establishes the basic human truth which must serve as the touchstone of our judgment.”

Sei iha relasaun ho kestaun ida leten, Octavio Paz, poeta Mexikánu provoka ita hodi hatete liután, “if a society eliminates poetry, then that society commits a spiritual suicide.”

Hanesan individu ida-ne’ebé halo parte iha prosesu viajen naruk ida-ne’e, hamutuk ho maluk sira seluk iha Timor-Leste, no iha mundu rai klaran, ha’u sempre hetan dezafiu hosi pergunta ezistensiál sira tuirmai: saida maka ha’u hala’o tiha ona, saida maka ha’u hala’o oras ne’e dadaun, no saida maka ha’u sei hala’o ba moris? Atu refleta di’ak liutan kona-ba preokupasaun ida-ne’e, ha’u hakarak fahe ba maluk sira ha’u-nia poezia oan ida tuirmai (ne’ebé tradús ba lia-portugés hosi ha’u-nia belun poeta/kronista, Tozé Borges):

SOU UMA PEDRA QUE TU ATIRASTE (PARA O LAGO)
(Uma Meditação Crepuscular)

quando todas as cordas da música da minha vida forem tocadas, então cada toque Teu criará a música do amor”
Rabindranath Tagore

Senhor, sou simplesmente uma pedra que atiraste
para um refrescante e transparente lago

E afundo-me

Em breve afastando-me para trás do ondular das ondas
que se movem lentamente
para o limite

O pôr-do-sol,
iluminando com os seus raios,
beijando os lábios do lago

O ondular das ondas, suavemente espumando-se

O ondular das ondas, lentamente
desaparecendo

***
2002-2005

Pesoalmente, oras-ne’e ha’u iha oan mane oan ida. Foin halo tinan ida, fulan lima ho balun. Nia moris durante krize polítika-militár iha tinan 2006 nia laran, konserteza. Ha’u iha mehi simples ida ba nia hanesan aman ida ne’ebé kolabora iha ninia prosesu moris. Ha’u-nia mehi maka ne’e: hakarak haree Timor-Leste, rai Lafaek lulik ida-ne’e sai buras no sai matak liután iha tempu ikusmai. Hodi nune’e, ha’u-nia oan, Habas alias Teo sei iha oportunidade ida atu moris iha dame no hakmatek nia laran. Atu hatene di’ak liután ha’u-nia mehi ne’e, ha’u hakarak oferese ba maluk sira poema oan ida tuirmai ( ne’ebé tradús mós ba lia-portugés hosi belun, Tozé Borges):

FLORINDO ETERNAMENTE

Tudo será esmagado
Tudo será quebrado
Tudo será tornará poeria

Novos rebentos surgirão, florindo a terra plana

Nós rezaremos
Nós cantaremos as canções ancestrais
Nós dançaremos tebe
Nós dançaremos bidu
Circundando as pedras da casa sagrada

Uma grande esteira será estendida
Todos nos sentaremos
Os nossos corações estarão serenos
As nossas mentes estarão tranquilas
Dizendo a verdade
Recontando os males feitos

A felicidade do amor surgirá
A beleza da paz será verde
Florindo e florindo
Florindo eternamente
***
Dili, Junho de 2006

Obrigadu barak ba imi hotu nia antensaun.
***
*)Intervensaun ida-ne’e ha’u hato’o iha lia-portugés durante konferénsia.


Wednesday, April 23, 2008

AFORISMA DIARIA [23-4-2008]

23-4-208 [ Tuku 11:27 kalan..]

[Oras ne’e Apai ho Amor toba ona. Ha’u sei hakarak lees matan atu refleta, avalia atuasaun loron ohin nian..
Ohin lorokraik tuku 4 ha’u haksolok partisipa iha konferénsia kona-ba “Timor-Leste, Que Futuro?” hanesan oradór ida iha UNTL hamutuk ho konferensista sira seluk: Prof. Barbedo Magalhães, Luis “Takas” Cardoso (eskritór Timorense), Pedro Rosa Mendes (jornalista LUSA), no Sr. Domingos Sousa maka modera sesaun ne’e. Ha’u maka halo intervensaun uluk, ko’alia ho lia-portugés ne’ebé ha’u lee hosi ha’u-nia diskursu mak ha’u prepara tiha ona, no hetan tulun hosi belun, Luis Pinto hodi tradús ba lia-portugés. Debate ne’e han kedas oras rua ho balun. Interesante atu rona komentáriu sira durante sesaun ‘husu no hatan’ nian.]

*) Hanesan nasaun, hanesan povu ida-ne’ebé soberanu ita tenke afirma ita-nia identidade própriu. Ita tenke kaer rasik ita-nia kuda talin. Ita labele husik ema seluk hosi rai liur maka mai manda ita hanesan “cavalo mandado.”

*) Poeta nu’udar ema ida-ne’ebé “takes the road less travelled by”. Tanba de’it ida-ne’e, ema dehan nia ‘ema bulak’, no ‘ema estrañu’ (dada lia ho M.Stahl ohin loromanas durante almosu iha Erli)

*) Keta hakfodak atu enfrenta konflitu iha ita-nia moris iha mundu rai klaran. Konflitu ne’e importante atu hodi hetan dinámika progresu nian iha aspetu hotu-hotu. Karik fatuk ahi la kose malu ho besi kusan, oinsá maka ita sei bele hetan ahi? Ita tenke hatene oinsá jere konflitu maka ita enfrenta. Ne’e sai dezafiu boot ida mai ita.

*) Moris nu’udar luta. Buat hotu la’ós tuun de’it hosi lalehan, tau iha bandeza no oferese gratuitamente mai ita.

Tuesday, April 22, 2008

AFORISMA DIARIA [22-4-2008]

22-4-2004 [ Uma Fatuhada. Tuku 6:05 dadeer]

[ Dadeer matak. Dadeer buras. Dadeer di’ak. Ha’u hadeer iha tuku 4:30 AM. Refleta kona-ba esénsia arte, no sai artista. Hanoin fali liafuan Gibran nian ne’ebé hatete, “penyair adalah seorang raja tanpa mahkota”.. Hetan fali vizaun klaru. Hetan fali espiritu foun atu luku klean liután iha tasi klean artista nian (lee: poeta alias vagabondu kulturál). Rona múzika instrumentál piano (Morning Dance, Coming Home, Pleasures, Love’s Awakening) no muzika instrumentál seluk (Majestic View, Touching the Sky). Rona Mozart: “Eine Kleine Nachtmuzik”. Hanoin fali Tiu Boot—“Sang Maestro”. Nia mós sai nu’udar admiradór ida ba Mozart. Yes, Mozart is a genious...

Hanoin Papa. Ha’u laran dodok, ha’u tanis. Hanoin bainhira ami oan sira sei ki’ik Papa estima ami. Oras ne’e ha’u iha oan mane ida ona. Ha’u tenta atu transmite domin Papa nian ba kosok oan ne’e. Hodi nune’e, ha’u hein katak Habas (ne’ebe kostuma ha’u bolu mós Apai) sei transmite liután domin ne’e ba nia oan sira iha tempu ikusmai. I have to learn a lot on how to become a good father.

Alai halo tinan ohin. Ha’u haruka mós SMS ida ba nia: “Alai, alin doben! Ohin halo tinan 35. Parabens! Ita hamutuk nafatin iha kbiit domin. Bjhns, manu.” Nia hatan kedas hodi dehan, “Obrigadu, Manu.”.


**
*) Artista ida, se nia hakarak tebes duni atu tuir dalan arte nian ne’ebé nakonu ho aitarak, no ema barak maka lakohi liu iha dalan ne’e, tenke iha nia karakterístiku rasik. Tenke iha nia koor rasik. Dia harus memiliki warna yang khas, alias. Kalau tidak, dia akan tergilas oleh jaman.

*) Ema sei hakru’uk no hatudu sira-nia respeitu bainhira ó hetan ona fatin di’ak. Bainhira ó sei bilimbala hela, ema barak sei hateke ó ho de’it matan ikun. (Hanoin fali Tiu Boot nia liafuan no maluk Takas, eskritór Timoroan nian mós)

*) “Istória Timor-Leste nian hakerek ho raan, kosar, no matan-been.” (Liafuan Pe. Martins, SJ iha palestra horiseik iha UNTL bainhira Prof. Barbedo lansa nia livru foun kona-ba TL). Timoroan sira, hanesan mós povu iha ne’ebé de’it iha mundu rai klaran, presiza valoriza sira-nia istória. Se la’e, sira lahatene loos atu hakat ba ne’ebé.

*) Keta hatudu de’it liman ba ema seluk. Presiza mos atu haree liután ho klean sé loos maka ita. Keta halo ba, invez ita maka sai nu’udar “problem solver” maibé sai fali “problem maker.”

Saturday, April 19, 2008

AFORISMA DIARIA [19-4-2008]

[19-4-2008; tuku 2:34 madrugada]

Oras ne’e,ha’u sei lees hela ha’u-nia matan hodi hakerek nota oan ida-ne’e iha Uma Fatuhada. Amor ho Apai oras ne’e tuba dukur loos.

Semana ida resin ona mak ha’u la atualiza ha’u-nia blog sira tanba okupadu tebes ho servisu, nst.

Ha’u foin maka halo servisu hotu—hala’o tradusaun ba aprezentasaun powerpoint nian ida ba konferénsia kona-ba ensinu bilinge, ne’ebé UNICEF organiza hamutuk ho GovTL.
Ha’u partisipa iha konferensia ne’e hanesan durubasa simultánia. Interesante. Ha’u ba iha loron segundu (18-4), no sei kontinua tan orsida tuku 8:30 dadeer.
Hasoru maluk lubuk ida, ami dada lia durante intervalu ba kafé no durante han loromanas.

Udan tau boot loos ohin lorokraik bainhira ha’u sei iha fatin konferénsia nian iha Sentru formasaun S. João Paulo, Comoro. Udan tau hanesan ne’e halo ha’u hanoin fali múzika instrumentál sira.

Ha’u, to’o ikus, konsege hetan asesu ba internet iha Uma Fatuhada. Ami instala tiha ona telefone iha semana tolu liuba. Durante ne’e ha’u liga sala liña telefone nian.Figuraun!

***

*) Lia na’in ida hatete ba nia belun sira: maluk doben sira hotu hosi rai Lafa’ek ida-ne’e, ha’u katak ba imi ho fuan no laran tomak, kona-ba kestaun estratéjiku, di’ak liu, atu aat ka di’ak, ita tenke hamutuk, karik la’e, ema seluk hosi rai liur tama iha ita-nia klaran, sobu namkari ita hotu, no to’o ikus, ita hotu maka sei leki leet de’it.

*) Atu hatene loloos kona-ba rai ida nia mehi, no nia hanoin ne’ebé klean kona-ba moris, lalika ba dook. Ba rona de’it rai ne’e nia knananuk sira. (konversa ho maluk Nuno hosi Fohorem kona-ba dadolin,nst durante konferénsia bilinge).

*) Na’an ó sei ko’a la han bainhira ó-nia tudik la kro’at. Hanesan mós ó-nia matenek; sei folin la’ek bainhira o la buka atu kadi beibeik.

Thursday, April 10, 2008

AFORISMA DIARIA [10-4-2008]


[Rai loro. Manas. Dili kontinua ho nia atividade hanesan baibain.

Foin maka almosu, mesak-mesak iha Terrace Cafe: han modo baiaun fila, no sasate manu rua. Molok ida-ne'e, ha'u ba Colmera buka CD muzika instrumental.

Enkontru ha'u-nia xefe boot iha ONG Forum la'o diak horibairuak. Ha'u ho kolega, Michael maka fornese servisu tradusaun.

Loron rua tuir-tuir malu, horiseik no horibairuak ha'u ba almosu iha Erli. Tuur han iha meza maka hanesan, no kuaze oras maka hanesan (depoisde tuku 1 loromanas), no trava konversa ho ema maka hanesan. Hahan mos kuaze hanesan de'it. Ha'u dada lia ho M. Stahl kona-ba mundu poezia, no politika timorense, nst. Interesante. Nia prefere poezia maka ho rima, no ha'u gosta poezia livre. Ha'u esplika ba nia kona-ba esensia poezia, "Timorese Meditation".

Ohin Papa nia loron mate, halo tinan 4, fulan 4. Zinha horikalan telefone katak nia sei rona misa ida ba Papa orsida lorokraik tuku 6:30 iha Igreja Aimuti Hun. Papa nia isin dook ona, konserteza, maibe nia klamar sei hamtuk ho ami oan sira nafatin.....]

*) Lia na'in sira hatete, "O hakarak hemu susu been ida-ne'ebe iha gostu furak? Di'ak liu, belu, susu been keta barak liu, no bee mos keta barak liu. Karik la'e, susu been ita hemu, ita-nia kabun sei moras."

*) Labarik kosok oan sira sai nu'udar lalenok ba ita ema boot sira atu leno, no fihir didi'ak ita-nia an. Hosi labarik sira, ita aprende buat barak kona-ba moris. Interesante atu refleta fali liafuan sira tuirmai, ne'ebe ha'u sita hosi livru "Berguru Pada Anak", obra Paul Subiyanto: "Anak-anak adalah utusan Tuhan, dari hari ke hari dikirim untuk berkhotbah tentang cinta, harapan, dan kedamaian." (James Russel Lowell).

*) Na'i, tansa maka ha'u maka Ita-Boot hili atu sai nu'udar "portavos" alias "jurubicara" era nian poetikamente?

*) Mundu Osidental no Oriental ida-idak mosu ho sira-nia karakteristiku iha ita-nia leet. Ida-idak iha ninia kbiit no frakeza. Depende ba ita maka atu buka halibur "kbiit" hosi parte rua ne'e, no tau hamutuk hodi halo/forma kbiit kombinadu ida, hodu nune'e ita bele uza kbiit ne'e hanesan referensia di'ak ida iha ita-nia komunikasaun entre nasaun iha era globalizasaun ida-ne'ebe oras ne'e ita involve iha laran.


***

Monday, April 7, 2008

POEZIA MENSAL IV: TIMORESE MEDITATION

TIMORESE MEDITATION
(Inspirasaun mosu depoisde rona muzika instrumental Bandari, ho titulu 'Irish Meditation' iha uma Fatuhada, iha 5-4-2008)
***
Ami tuur, ho haraik an, iha hadak leten uma "huhun lidun" nian
Ami hamulak ba matebian
Ami harohan ba Maromak
Ami hasa'e lia ba lulik bei ala sira
Haraik rahun-di'ak,
Haraik matak-malirin,
Haraik bensaun-kmanek
mai ami, atan oan sira
Atu nune'e,
ami hakat ba oin nafatin,
hala'o viajen naruk
ho aten-barani,
ho neon-luan, no
ho laran-luak
liutan
---
Abril 2008
***

AFORISMA DIARIA [7-4-2008]


[ Udan tau maka'as oituan. Para ona. Udan impede ha'u atu mai lalais Internet Cafe,Caicoli hodi mai atualiza blog sira depoisde ha'u almosu iha Terrace Cafe. Ha'u hamrik hein kaleur oituan atu udan para iha loja 88 Xina nian, hateke ba eis edifisiu supermarket Hello Mister nian maka sobu rahun tiha ona.

Almosu mesak-mesak. Despois hasoru kolega, Xico G. ne'ebe uluk ami frekuenta iha eskola sekundaria iha Dili. Dada lia kona-ba krize politika-militar TL nian.

Udan maka tau maka'as iha Sabadu horibairauk no Domingu horiseik iha lorokraik halo ha'u sulan de'it iha uma. La ba fatin ida. Aproveita tempu hodi lee, haree Apai, rona muzika no halot sasan,nst.

Apai nia nakar halo ha'u kuaze la tahan. Nia gosta halai tun, halai sa'e...

Hahu ohin ha'u kaer kargu hanesan OIC ba ami-nia unidade tradusaun/interpretasaun to'o loron 9-4 tanba ha'u-nia xefe ba rai liur trata nia saude.

Iha loron-sesta, 4 Abril ha'u ho kolega sira halo festa suspreza aniversariu tinan nian ida ba ami-nia xefe, Vera. Nia sinti agradesidu tebes ho ami-nia jestu solidariu ida-ne'e. ...]

**
*) Ita-nia konsiensia, hanesan ita hotu hatene, sai hanesan juis boot ida iha ita-nia moris loron-kalan. Ita-nia konsiensia sempre akuza bainhira ita halo buat ruma la loos. Hanesan aitarak, ita-nia konsiensia sempre buka tuu hela de'it ita-nia isin-lolon.
*) Revolusaun konsiensia ne'e nu'udar pra-kondisaun ba moris ho rahun diak nian ida-ne'ebe ita hotu hakarak atu hetan.
*) Karik laiha konflitu iha moris, entaun buat hotu sai paradu. Segalanya akan mengalami stagnasi. Importante maka oinsa ita lida ho konflitu, hodi nune'e, ita bele dezenvolve liutan moris iha mundu rai klaran.
*) Ita tenke hatene simu realidade bainhira ita lakon iha jogu moris nian. Hodi nune'e, bainhira ita manan karik, ita sei la foti an alias "ita-nia inus kuak sei la luan".
*) Atu sai 'revolusionariu' diak, no loloos nian iha ita-nia moris, entaun ita keta iha duvida "atu deskonfia mos ita-nia lalatak rasik".
***

Friday, April 4, 2008

AFORISMA DIARIA [4-4-2008]

[Ha'u tuur fali iha fatin ne'ebe hanesan loron rua liuba bainhira ha'u mai atualiza blog ida-ne'e iha Global Internet Cafe, Caicoli. Hateke ba luron boot.

Lalehan falun an ho kalohan mutin...

Foin almosu iha Terrace Cafe..

Kole oituan hafoin tiha halo servisu interpretasaun simultania iha servisu fatin iha enkontru ida, ne'ebe lori kedas oras 1 ho balun nia laran........]


*) Lalika iha duvida atu fila fali de'it atu hamutuk bebeik ho natureza: foho, tasi, mota, kdadalak, nst. Natureza sei, konserteza, oferese ba ita sabedoria murak no kmanek.

**

Thursday, April 3, 2008

AFORISMA DIARIA [3-4-2008]

[Ohin dadeer tuku 7:15 ha'u ba fali tasi ibun Fatuhada nian--atu hala'o reflesaun. Iha Segunda semana kotuk mos ha'u foin ba iha fatin maka hanesan, maibe la konsege halo reflesaun tanba hasoru malu ho maluk Tomas, ha'u-nia vizinu. Ami dada lia oituan kona-ba situasaun rai laran nian, ne'ebe nakonu ho nia 'zig-zag'. Ha'u preokupa, keta halo "istoria bele repete fila fali".

Lalehan iha tempu dadeer ohin malahuk. Tasi la boot. Laloran baku ba ninin. Maibe tasi been ladun moos. Loromatan sa'e kaleur ona, maibe haree la hetan, tanba subar an iha kalohan leet. Hosi dok ha'u hateke Atauro, no estatua Kristu Rei..Panorama dadeer nian ida-ne'ebe fantastiku. Ha'u haluha lori makina fotografia. Ha'u somente lori de'it gravador ki'ikoan marka Sony. Ha'u grava ha'u-nia lian; deskreve panorama dadeer nian, nst...

Depois ha'u ba tuur iha banku, iha tenda oan ida nia laran, besik luron boot, no iha ne'eba maka ha'u tenta hala'o reflesaun............]

***
*) Armonia no kmanek dame nian sei, konserteza, la haklaken sira-nia knananuk murak bainhira ema na'in rua ne'ebe involve iha konflitu ida sei kontinua nafatin ulun toos, no la haraik an ba malu.
*) Inan nia matan been , ne'ebe suli no turu la maran hosi nia hasan, tanba de'it ita oan sira-nia hahalok kleuk, sai nu'udar avizu forte ida katak buat ne'e hanesan tusan boot ida, ne'ebe ita hakarak ka lakohi, ita tenke selu iha loron aban-bainrua.
*) Hanesan ema fiar na'in ida, ha'u hakarak dehan katak ha'u fiar iha liafuan sira- ne'ebe hatete, "Primeiru Maromak, segundu inan-aman". Ha'u somente repete fali de'it saida maka ema balu hatete ona kona-ba buat ida-ne'e. Inan-aman sira ho Maromak maka, ho kbiit tomak, hatuur ita iha mundu rai klaran. Ita sei sidi, ita sei monu bainhira ita fila kotuk, no lakohi atu rona sira-nia lia murak..
***

Wednesday, April 2, 2008

AFORISMA DIARIA [2-4-2008]

[Ha'u tuur hateke ba luron boot bainhira hakerek hela nota ne'e iha komputadora, iha Global Internet Cafe, Caicoli. Horiseik mos nune'e banhira ha'u mai atualiza fali ha'u-nia blog.

Kareta ho motor la'o liu. Estudante universitariu sira--ida ka rua hein kareta iha ai kaixote nia hun. Balu tara pasta, la'o ba, la'o mai.

Ha'u foin almosu iha Erli. Ema ladun iha. Han modo koto ho ikan. Horiseik mos kuaze hanesan, somente diferensa iha na'an de'it.

Lalehan malahuk. La hatene kala orsida lorokraik udan sei tun. Horikalan udan tau maka'as. Molok ha'u atu fila ba uma iha tuku 8 hosi servisu fatin, udan been hisik oituan ha'u.

Panorama sidade Dili iha tempu udan maka: luron kuak arbiru. Bee nalihun iha estrada laran tanba sistema kanalizasaun bee maka ladi'ak. Ne'e sai tiha ona problema kronika ida. ....]

***
*) Mestre ka mestra nu'udar ema ne'ebe prepara nia an sai jambata, no konvida nia eskolante sira atu hakat liuhosi jambata ne'e; no depois tiha halo fasil hala'o pasajen-hakur liutiha jambata ne'e, jambata ne'e mos tohar ho laran haksolok, no dudu eskolante sira atu harii rasik sira-nia jambata. [tradusaun livre hosi liafuan eskritor Gregu, Nikos Kazantzakis ne'ebe ha'u hetan ohin dadeer iha livru "Berguru pada Anak--20 Kiat Parenting", obra Paul Subyanto, pajina 130.]
*) Karik la sala, ha'u hatete tiha ona antes katak diplomasia ne'e ita haree ba hanesan loloos ita ba "lambe ema nia kidun". Se de'it maka hatene aplika didi'ak diplomasia iha moris, ema ne'e konsege pratika ona arte komunikasaun inter-personal. Ne'e sai nu'udar baze ba komunikasaun iha nivel sira aas liutan tuirmai iha mundu ohin loron nian, ne'ebe nakonu ho "trick" oinoin.
*) Iha teoria, buat hotu ne'e ita haree ba la'o loos hotu. Buat ida maka furak, no ideal tebes konserteza. Maibe, iha mundu real, ita presiza iha fleksibilidade atu adapta ho situasaun no kondisaun atual. Se la'e, ita rasik maka sei enfrenta frustasaun iha tinan bailoro, no ita, to'o ikus, iha tendensia atu fo sala de'it ba ema seluk no ambiente.
***

Tuesday, April 1, 2008

AFORISMA DIARIA [1-4-2008]

[Ohin loron bosok teen. Laiha voatu sira ruma sirkula iha rai laran atu 'selebra' loron bosok teen..Estranu!!

Iha buat barak maka tuir loloos ha'u hakerek iha ne'e. Semana rua resin maka ha'u la mai atualiza ha'u-nia blog sira. Okupadu ho servisu, vida familiar, nst halo ha'u laiha tempu no vontade atu hala'o buat ne'e.

Loro manas. Iha foho leten ne'eba nakukun. Orsida lorokraik bele udan karik..
Ha'u foin almosu iha Erli, depois ho Alex ho kolega sira dada lia iha Terrace Cafe.

Loron tolu tuir-tuir malu ne'e udan maka'as.

"Segunda Negra" kontinua preokupa Timoroan barak. Halo ema sai bila an, no husu: tanba sa, tan se?
Iha loron 19-3 ha'u simu lia-murak hosi alin Mundo, ne'ebe deskreve nia sentimentu hanesan tuirmai:

segunda nakukun/loromatan foin fo roman/hamanas rai lafaek/hali bot, sei hisik tahan mahubeen/semo manu metan sira//rani iha leten/tukir kulit halibot/we mean nakfakar rai lafaek// [14:49:34/19-3-2008]

Ha'u impresionante ho liafuan sira ne'ebe Mundo hakerek.
Segunda Negra sei hakerek iha istoria Rai Lafaek, konserteza. Jerasaun sira tuirmai sei hatene katak afinal iha buat ruma la'o la loos. Presiza hadi'a. Presiza ke'e sai abut problema nia hun.
***
*) Hanesan poeta, ha'u presiza la'o tuir ain fatin poeta tuan sira-nian. Hili saida maka sira soe hela iha dalan ninin. Karik ha'u la halo ida-ne'e, ha'u sei la hatene ha'u-nia hun, no ha'u sei la hatene ha'u-nia dikin.
*) Ita ida-idak, atu hakarak ka lakohi, sempre rai "naan ruin iha armariu laran".
*) Mestre, ha'u Na'i... ha'u hakarak subar ha'u nia an iha Ita Boot-nia neon ho fuan. Iha Ita Boot-nia fuan ho neon, maka sai nu'udar lalenok, ha'u sei fihir ha'u-nia an, no ha'u sei hatene liutan se loos maka ha'u nia an.
***

Thursday, March 13, 2008

AFORISMA DIARIA [13-3-2008]

[ Semana tolu alias hamutuk loron 21 loloos mak ha'u la mai atualiza ha'u-nia blog sira. Ha'u sinti ba ha'u nu'udar ema ida-ne'ebe "ketinggalan kereta" iha aspetu vida literaria iha mundu 'cyberspace'. Ha'u-nia tempu okupadu barak liu ho vida familiar, no servisu, nst, ne'e duni halo ha'u lakon tiha ona oituan animu hodi mai hala'o atualizasaun ba blog sira.

Apai-nia dezenvolvimentu moris hanesan kosok oan ida iha ha'u no Amor nia leet presiza tebes duni ami-nia atensaun boot. Ha'u tenke halo sakrifisiu mak'as ba nia kresimentu fiziku no mental.

Loromanas. Oras ne'e ha'u iha Global Internet Cafe, Caicoli.. Almosa iha Erli.

Ha'u lori mos nota entrevista sira ne'ebe halo ho poeta kontemporaniu Indianu sira, ne'ebe ha'u imprimi hosi internet. Interesante atu observa sira-nia pensamentu poetiku...

Fulan ida, loron rua ona "Segunda Negra" akontese. Ita laran susar, ita laran dodok, ita laran kanek. Timoroan sira, hanesan ema sarani, hakat, lori sira-nia krus todan, sa'e ba Kalvariu nia tutun....]

*) Lia fuan sira iha liras. Lia fuan sira semo, hadulas universu. Lia fuan sira iha kbiit atu hamamar ema-nia laran, no mos iha kbiit atu hakenek ema-nia laran. Ita hotu nia kna'ar maka atu labele naran hasai liafuan sira, no lekar arbiru deit iha ita-nia moris loro-loron.

*) Keta naran ko'alia tun, ko'alia sa'e. Fatuk sira iha tilun, ai sira mos iha tilun. Katuas ho ferik sira sempre buka fo hatene kona-ba buat ne'e mai ita. Maibe, ita mak dalaruma iha tendensia atu halo tilun diuk ba sira-nia liafuan.

*) Ema Ingles sira hatete, "time is money", no ema Indonezia sira tradus buat ne'e sai, "waktu adalah uang". Tempu ne'e osan mean. Ita labele so'e lekar arbiru de'it. Se la'e ema seluk hili tiha, ita maka sei leki leet.

*) Atu halo di'ak buat ruma presiza tempu naruk, maibe atu halo aat ne'e lalais de'it. Ah, moris ita ema nian ne'e nakonu loos ho paradoksu!

*) Karik ita haree ho didiak, afinal ita-nia moris iha mundu ne'e apenas iha de'it trajedia no komedia.

***

Thursday, February 21, 2008

AFORISMA DIARIA [21-2-2008]

[Global Internet Cafe...Rai loro..Kalohan mutin taka oituan lalehan. Kareta no motor la'o... Estudante sira la'o ba, la'o mai.. Ai tahan matak..Anin hu.. Luron sei bokon...

Udan tau maka'as loos horikalan to'o fali ohin dadeer tuku 7:00. Udan no anin. Uma oin sira bee nakonu.. Iha fatin balu parese bee sa'e tan uma.. Ema sira okupadu loos iha dadeer san hamoos baleta kuak iha uma sorin maka intupidu.

Iha fatin balu iha territoriu laran, kondisaun konserteza sei hetan impaktu maka'as hosi udan tau maka'as ida ne'e.

Ita preokupa ho kondisaun iha kampu dezlokadu sira. Maluk sira kala aguenta ho udan been, no kondisaun bokon iha tenda lona sorin-sorin.....]

*) Afinal atu sai rai ida-ne'ebe hamrik raisik alias ukun rasik nia an la'os buat ida maka fasil. TL hanesan loloos kosok oan ida ne'ebe foin hakat atu la'o. Krize atual ne'e halo TL monu, tidin kidun. TL tenke hamrik fila fali, hakat ba oin, hodi hasoru naroman tempu nian.

*) Sa valor moris nian maka ita sei iha tan, se karik espiritu amizade nian ne'ebe loloos ita la buka ona atu kuda no haburas bebeik?

*) Moris sei lakon nia sentidu se karik ita, hanesan ema sira ne'ebe hala'o moris ne'e, lakohi tan ona atu buka hola distansia hodi halo reflesaun klean kona-ba moris nia esensia, ne'ebe nakonu ho buat hirak maka ita la espera.

*)Nu'udar ema fiar na'in, ita abut la metin, ita sei sai hun la dikin bainhira ita kotu ona ho ita-nia Nai Maromak.

*) Poeta/lia na'in: ema "solitariu" ne'ebe buka atu "solidariu" ho ema seluk. Nia ema mehidor ida. Nia nu'udar ema ne'ebe moris iha fronteira entre mundu real no mundu imajinariu. Nia hakarak tau nia an hanesan ponte entre mundu rua ne'e. Nia ne'e ema estranu?

*) Keta matebian no lulik rai ida ne'e nian babeur ona ita karik, tanba ne'e maka ita la buka atu hamutuk hodi kesi metin aisar, hodi nune'e ita bele dasa fo'er iha uma laran, maibe tetak rahun tiha aisar kesak sira ne'e, no halo namkari?

Wednesday, February 20, 2008

AFORISMA DIARIA [20-2-2008]

[Global Internet Cafe, Caicoli. Rai nakukun. Lalehan malahuk..Udan kala orsida tan tun...]

*) O dudu ha'u ba didin lolon, no nune'e tiha o lori surik naruk atu sona tan ha'u. Ha'u buka dalan atu defende ha'u-nia an ho kbiit tomak ne'ebe ha'u iha, tanba ha'u hatene katak ha'u iha perigu nia laran. Depois o dehan katak ha'u ema bulak, no laiha konsiensia kona-ba konseitu dame nian?

*) Bainhira iha kuzineiru barak resin ne'ebe tein modo oin ida deit, entaun modo ne'e sei lakon tiha nia sabor. Ita mos laiha vontade atu han modo ne'e.

*) Tanba deit ha'u-nia riku soi, ema halo ha'u no ha'u-nia maluk sira hanesan loloos "modo masin". Ha'u-nia emar barak maka seidauk matenek, entaun ema aproveita situasaun ida ne'e hodi "hanehan" ha'u ho maluk sira seluk ho maneira oin-oin. Laiha dalan seluk ba ha'u no ha'u-nia maluk sira, anaun ser buka atu funu hasoru tipu neo-kolonialismu ida hanesan ne'e ho kbiit tomak maka ami iha.

*) Rai boot ne'ebe iha kbiit maka'as sempre iha tendendsia buka atu domina rai seluk. Buka hakarak atu sai hanesan "polisia"--tau matan ba ema. Naturalmente, rai boot ida ne'e sei sinti la hakmatek, bainhira rai ne'e haree rai seluk, liu-liu rai ki'ikoan sira, ne'ebe buka atu mantein sira-nia militansia.

*)Mundu globalizasaun mosu mai iha ita-nia oin, hodi "bani been" iha nia liman kuana, no lori "veneno" iha nia liman karuk. Ita maka tenke matan-moris, neon na'in hodi hatene kona-ba realidade ida ne'e, atu nune'e ita sei laran monu ba nia lasu.

****

Monday, February 18, 2008

AFORISMA DIARIA [18-2-2008]

[Global Internet Cafe. Rai nakukun. Lalehan la moos. Ha'u foin almosu lalais iha Alpha & Omega.

Familia Soares oras ne'e hasa'e namanas hela bandeira metan tanba Tiu Xico, Tia Kiik nia katuas oan Maromak bolu tiha ona iha Sabadu, 16-2 lorokraik. Ha'u rona notisia ne'e iha Sabadu kalan ona. Horiseik feton sira no alin Enty maka ba Manatuto hodi hato'o sentimentu pezame. Ha'u labele ba hamutuk ho sira tanba ha'u okupadu ho servisu pesoal ne'ebe iha relasaun ho programa radiu, no kondisaun fiziku Apai nian maka ladun di'ak.
Ha'u tenta ajuda trata surat mate nian ne'ebe atu haruka hosi Manatuto ba Kupang, hodi nune'e Abela (Tia Ki'ik) sira bele mai.

Programa radiu "Anin Naniri" iha RTTL -edisaun 17-2-2008 la'o ho diak. Foin ba dala uluk ha'u grava programa n'e desde ha'u kaer programa ne'e iha tinan 2000. Ami nain tolu: Apai, amor no ha'u maka ba estudiu halo gravasaun iha tuku 6:30 to'o 7:40 kalan. Ami tenke fila sedu tanba kondisaun estadu sitiu. Iha uma, hosi tuku 8 to'o 9 ha'u tuur rona fali programa ne'e. "Not bad!", ha'u hatete iha laran.

Ohin Amor nia aniversariu, halo tinan 30. Ha'u laiha buat diak ida atu fo ba nia hanesan prezente ida. Husu boot ami-nia relasaun domin kontinua metin liutan ho idade avansadu ne'ebe oras ne'e ami iha.....]

*) Timor-Leste: rai lafaek, rai lulik. Ita hotu nian, hanesan Timoroan. Ita-nia inan sira-nia raan fakar iha nia fohon bainhira sira hahoris ita. Keta halo rai lulik ida ne'e tanis resin!

***

Saturday, February 16, 2008

AFORISMA DIARIA [16-2-2008]

[Global Internet Cafe, Kaikoli...Ha'u foin fo hotu aula Ingles ba estudante sira hanesan baibain iha Sabadu. Aula la'o diak, ho partisipasaun estudante nain 18. Ami ohin ko'alia kona-ba "Krize 2006". Ohin ha'u hahu iha tuku 1, fo mid-term test ba estudante 2 ne'ebe seidauk tuir. Hotu tiha ha'u ba lalais Terrace Cafe. Hasoru kolega, XG ne'ebe uluk ami hamutuk iha SMAN I iha ne'eba. Ami dada lia lalais kona-ba situasaun atual iha rai laran. Depoisde ne'e, ha'u hahu fali aula iha tuku 2.

Ha'u-nia kondisaun fiziku ladun diak ohin loromanas molok atu hakat mai atu fo aula. Estomagu provoka fali ona. Oin halai oituan.

Ha'u toba tarde loos horikalan. Sei buka atu lee, refleta.......

Horiseik kalan, ha'u ho kolega Michael ajuda fo ami-nia servisu durubasa nian ba iha programa RTL kona-ba seguransa. Ha'u ladun sinti komfortavel ho aranju sira iha estudio, ne'e duni halo ha'u susar oituan atu rona ho didiak saida maka lokutor ko'alia, no ha'u halo durubasa direta ba lian Tetun, no sai iha radiu. Tanba estadu sitiu ne'ebe Estadu impoen, entaun ami hetan eskoltu hosi polisa NU bainhira ami fila ba uma ida-idak nian....]

*) Mundu ne'ebe ita hela ba ne'e sempre repete azineira sira, no to'o ikus hamosu raan nakfakar. Ita mos sai bila an. Ita laran taridu. Ita mos luku klean iha tasi pergunta nian oin-oin. Bainhira loos maka sirkulu visiozu sira ini remata?

***

Friday, February 15, 2008

AFORISMA DIARIA [15-2-2008]

[Global Internet Cafe maka sai nu'udar fatin mai ha'u ikus-ikus ne'e atu atualiza ha'u-nia blog sira hanesan saida maka ha'u hatete tiha ona.

Rai nakukun. Udan anin oituan. Ha'u foin ba almosu iha Alpha-Omega ne'ebe Alai servisu iha ne'eba. Han lalais. Hakerek, refleta.....profundamente....

Horiseik lorokraik depoisde almosu, ha'u uza barak liu ha'u-nia tempu hodi observa kobertura media kona-ba atentadu vida PR RH nian. Ne'e duni ha'u-nia servisu durubasa nian la la'o tuir planu ne'ebe ha'u trasa.

Ha'u fila uma sedu hosi servisu tuir kondisaun seguransa maka oras ne'e iha, desde iha loron 11-2.

Insidente 11-2 ne'ebe xoke tebes aten no fuan nasaun TL ne'e kontinua provoka ema atu husu, tanba sa maka buat ne'e sai nune'e? Ha'u iha konversa klean kona-ba asuntu ne'e ho Tio Boot bainhira ha'u almosu iha Bekusi hamutuk ho nia, Mae no Mana Zinda iha Kuarta, 13-2. .... ]

*) Timor-Leste hakat ba oin ho kanek (todan) iha nia lolon. Nia kanek sei lori tempu naruk atu kura. Kanek maka atu di'ak, derepente mosu tan fali kanek foun iha kanek tuan nia leten..Timoroan sira rasik duni maka tenke uluk nana'in harii ulun hodi kura kanek sira ne'e.

*) Poeta: ema ida ne'ebe buka halo konkluzaun moris nian iha liafuan sira ne'ebe badak.

***

Thursday, February 14, 2008

AFORISMA DIARIA [14-2-2008]

[ Rai nakukun.Udan atu tau. Oras ne'e ha'u iha fali ona Global Internet Cafe, Caicoli. Molok atu ha'u tama mai iha ne'e, ha'u haree sinal iha odomatan hatete, "open 24 hours". Ha'u deskonfia katak tanba situasaun seguransa foin lalais nian maka obriga ba Internet Cafe nia nain hodi loke nia servisu internet durante oras 24, hodi nune'e fo asesu ba jornalista atu hala'o sira-nia servisu.

Mundu tomak hakfodak ho atentadu atu hamate vida PR RH nian iha Segunda, 11-2, no mos atake ba PM XG hosi grupu armadu AR nian . Ha'u simu xamada telefone hosi maluk ida servisu iha governu kona-ba insidente rua ne'e iha maisumenus tuku 8:15 molok ha'u atu ba dadaun ona servisu.

Hanesan mos ho maluk sira seluk, ha'u sinti triste tebes ho situasaun ne'e. Ha'u konsege hakerek poezia haat horiseik kalan. Tenta atu halo refleta ho klean, tanba sa maka buat hotu sai nune'e? Poezia ida maka ha'u hakarak fahe iha blog ne'e maka tuirmai, ne'ebe ha'u hakerek ho lian Indonezia:
---
REQUIEM ANAK BANGSA/benih permusuhan cukup lama tertanam/anak-anak bangsa saling menikam/anak-anak bangsa saling berhantam/gumpalan darah segar pun kembali bercecer/butir-butir air mata haru pun kembali bercucur//

Ha'u tenta haruka poezia rua, inklui ida ne'e ba maluk lubuk ida. Ha'u hetan komentariu balu.

Desde Segunda, 11-2, iha konferensia imprensa hosi ha'u-nia servisu fatin dala tolu to'o horiseik, ko'alia kona-ba situasaun atual. Ha'u akompana ha'u-nia ulun boot sira hanesan durubasa. Ha'u ko'alia sidi-sidi oituan iha konferensia imprensa sira ne'e.

Ohin iha tuku 11:00-12:30, ha'u fornese ha'u-nia servisu durubasa nian ba enkontru ha'u-nia xefe boot ho partidu politiku sira. Depoisde ne'e, ha'u ba almosu lalais iha Tropical Bakery...

Sabadu, 9-2 ha'u hala'o ha'u-nia atividade hanorin Ingles ba estudande UNTL sira hanesan baibain.

Iha Domingu, 10-2, English Conversation Club ne'ebe ha'u forma ho estudante UNTL sira hala'o nia atividade ba dala rua iha kampus UNTL. Estudante rua mosu, no ami hala'o ami-nia atividade ho antuziasmu.

Papa nia loron mate iha 10-2 marka ho ami nain 3-Apai, Amor ho ha'u-nia vizita ba rate. Ami ba sunu lilin iha Avo Feto nia rate iha tuku 6:20 PM hanesan nune'e. Iha kalan, ha'u haruka mensajen tuirmai ba alin sira:
-
IN MEMORIAM PAPA SEBASTIAO MARUBI/ita toba dukur/nia fanun ita/hadeer/hodi buka tuir nafatin/hun maka se, abut maka se/nia laran maus, nia laran midar/haklaken matak-malirin//...............]


*) Ema ne'ebe halo diak ba ema barak, sempre hasoru realidade katak ema balun haree nia ho matan ikun deit alias hakarak haree nia vida ne'e badak iha mundu rai klaran.

***

Friday, February 8, 2008

AFORISMA DIARIA [08-02-2008]

[ Ha'u mai fali ona Global Internet Cafe, Caicoli hanesan baibain hodi atualiza ha'u-nia blog sira. Almosu iha Erli tarde oituan. Hasoru Seba, Aze, Tom, Alex, Zesopol iha ne'eba.

Ha'u-nia atuasaun iha servisu interpretasaun iha enkontru koordenasaun iha edifisiu STAE nian kona-ba siklu eleitoral ohin iha tuku 10:15-12:00 ladun optimal tuir saida maka ha'u hakarak. Ha'u sidi-sidi oituan.

Figuraun! Ohin dadeer madrugada entre tuku 3 no 4 hanesan ne'e na'okteen tama uma Fatuhada. Iha tuku 5 resin maka ami foin hatene bainhira Mingas sai mai dapur, haree odomatan kotuk dapur nian nakaloke hela. Ha'u deskonfia ema ida mai na'ok ne'e hela iha ami-nia vizinu. Nia maka pode ser tama na'ok iha uma Fatuhada iha fulan liuba. Apai nia salera nono bee no kokakola kaixa tomak no kaixa sorin balu lakon.

Horikalan ha'u toba tarde loos tanba sei lee no halo reflesaun no rona muzika hosi Madredeus, Yanni, no Ben Harper.

Horiseik ha'u tuir reuniaun "town -hall" nian ne'ebe ko'alia kona-ba HIV/SIDA. Enviada Espesial SJ NU nian ba HiV/SIDA iha area Azia no Pasifiku maka mai ko'alia nu'udar oradora prinsipal. Ha'u toma nota balun ba nia ko'alia no dada lia lubuk oan ida ho kolega feto oan hosi Fiji ne'ebe servisu iha seksaun DU.

Ha'u-nia atuasaun iha servisu interpretasaun durante konferensia imprensa semanal ne'ebe ha'u-nia Xefe Boot ko'alia no mos Enviada Espesial HIV/SIDA nian maka ko'alia, la'o furak. Ha'u la sidi.

Horikalan molok ha'u fila ba uma hosi eskritoriu, ha'u hala'o 'internet surfing" ba TEFL, ha'u hetan situs ida maka furak. Furak se karik ha'u iha opotunidade foti "on-line course" ida ne'e. Let us see! .......]

*) Ita rua bele hamutuk iha uma kain ida hanesan feen ho la'en, maibe nu'udar individu, ita iha espasu moris nian ne'ebe keta-ketak. Ita nain rua labele obriga malu atu "tenke sai ema ida deit". Ne'e nu'udar buat ida maka sei nunka akontese. Saida maka ita bele halo maka kria armonia entre ita nain rua, hodi nune'e ida nain rua sei "hananu" hamutuk, hamosu atuasaun duet nian ida ne'ebe ideal tebes.

*) Sa autoridade moral maka ha'u sei iha tan, se karik ha'u rasik la atua iha ita-nia moris ida ne'e ho maneira ida ne'ebe diak, alias moralmente aseitadu?

*) Matenek ha'u buka hetan iha fatin-fatin iha mundu rai klaran. Matenek loke ha'u-nia neon no ha'u-nia fuan. Matenek ne'ebe ha'u hetan sei folin la'ek se karik ha'u rai deit ba ha'u-nia an, no la fahe ba maluk sira seluk.

*) Poeta sira apenas nu'udar dirijente iha "orskestra simfonia moris nian". Sira konvida ita ho laran luak atu "kanta" ho sira. Ita p